مسیر: برنامۀ آموزشی و پژوهشی من/ صفحۀ پژوهش/ معیارهای ارزیابی مقالات....

 

معیارهای ارزیابی مقالات علمی

و پایان نامههای دانشجویی

 

یازده سال پیش و دوران دانشجویی در دانشگاه امام صادق (ع)، برای نخستین بار در همایشی دانشجویی به عنوان داور مقالات انتخاب شدم. من و دیگر داوران که آنها نیز همه دانشجو بودند، کنار هم نشستیم و فهرستی از معیارها برای داوری مقالات فراهم کردیم. این فهرست نزد من ماند. وقتی که در مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی به عنوان ویراستار بخش فقه و علوم قرآنی و حدیث، با مقالات مختلف سروکار پیدا کردم، کوشیدم با نظر به نقاط قوت و ضعف مقالاتی که برای مرکز تألیف شده بود، فهرست خویش را کامل تر کنم. به دانشگاه آزاد اسلامی واحد آزادشهر که پا نهادم و به عنوان استاد راهنما و مشاور و داور با دانشجویان مختلف روبهرو شدم، باز این فهرست را بازبینی و اصلاح کردم. بارها نیز آن را به دوستان و همکاران خویش نمودم و از آنها نیز نظر جستم. سرآخر، معیارها را به عنوان عضوی از شورای انتشارات دانشگاه، به شورای انتشارات نیز پیشنهاد نمودم که برای داوری آثار، مد نظر قرار دهند. آنها نیز اصلاحاتی را پیشنهاد کردند. گرچه هنوز بحث با این دوستان ادامه دارد، حاصل فعلی کار، جدولی است که در زیر ملاحظه میشود.

بر پایۀ این سیاهه، برای داوری یک اثر علمی، چهل معیار داریم. هر یک از این معیارها 5 امتیاز دارد و در مجموع، بارم نمرهها 200 است. 200 نمره بودن بارم، تبدیل نمره را در نظامهای دانشگاهی بر مبنای بیست یا صد، آسان میکند. هم دانشگاههایی که میخواهند به دانشجو از 20 نمره بدهند، و هم آنهایی ـ مثل دانشگاه امام صادق (ع) ـ که نمره را بر پایۀ 100 تعریف کردهاند، میتوانند آسوده نمرۀ حاصل از این جدول را به نمرۀ هماهنگ با نظام خویش تبدیل کنند.

نمرۀ قبولی برای یک اثر علمی ـ مثلا یک پایان نامه یا مقاله ـ از دید من، 100 نمره از این 200 نمره است. وقتی در پایان نامهای استاد مشاور یا داور باشم، یا هر گاه بخواهم برای مجلهای داوری کنم، زمانی کار دانشجو را تأیید خواهم کرد که حداقل 100 نمره را حاصل کرده باشد؛ و به قول معروف، دهش را بگیرد.

روش داوری نیز بر این پایه آسان است. اصل بر این است که دانشجو همۀ ضوابط یاد شده در جدول را رعایت کرده است. بر این پایه، کافی است به ازای هر یک مورد که ضعفی در اثر ـ بر پایۀ معیاری خاص از معیارهای یاد شده ـ مشاهده شود، یک نمره از 200 نمره بکاهیم. البته، سقف نمرۀ قابل کاهش بر پایۀ هر معیار، تنها 5 نمره است. یعنی مثلا اگر کسی در زمینۀ تطابق ارجاع با مرجع، تنها یک یا دو مورد خطا داشته باشد، 1 یا دو نمره از دست میدهد...، تا 5 خطا. حال اگر از 5 خطا بیشتر نیز داشته باشد، سقف نمرۀ کاستنی از وی، همان 5 نمرهای است که در جدول پیش بینی شده است. خلاصه، سرآخر مجموع نمرات را مینگریم و اگر حداقل پنجاه درصد نمره حاصل نشده بود، کار فرد را مردود ارزیابی میکنیم.

عین همین معیارها را میتوان برای داوری مجدد مقالات و پایان نامهها به کار گرفت. به عنوان مثال، اگر دانشجویی 5 مورد التزام به روش نداشته، و اثرش نیز مردود شده است، وقتی کارش را دوباره داوری میکنیم، اگر باز هم 5 مورد جدید پیدا کنیم، دوباره نمرهاش را کسر خواهیم کرد. بدین سان، زمانی دانشجو موفق به کسب نمره خواهد شد که بجز اصلاح موارد یاد شده توسط داور، تمامی موارد مشابه را نیز اصلاح نموده باشد.

ممکن است اشکال بزرگی نیز به این شیوۀ داوری وارد شود. شاید برخی بگویند که با این شیوۀ داوری، برخی معیارهای مهم ضایع میشود و به قدر کافی بدانها بها داده نخواهد شد. مثلا، اگر کسی اخلاق علمی را نادید بینگارد و  حجم قابل توجهی از پایان نامه را از روی دیگران کپی کند، صرفا 5 نمره از دست میدهد. به نظر من، اولا این ضوابط، مجموعهای از معیارهای بیربط به هم نیستند. وقتی کسی از روی دیگران کپی کرده باشد، افزون بر آن که نمرۀ اخلاق علمی را از دست میدهد، نمرۀ نوآوری و خلاقیت، فهم منابع، توجه به محدودیتهای اخلاقی پژوهش، انتخاب موضوع مفید، درک صحیح مسئله، نوآوری در جزئیات و استنتاجات فرعی، و ارائۀ استدلال برای اثبات مدعا را نیز ممکن است از دست بدهد. به این ترتیب، نه فقط 5 نمره، بلکه در حدود 35 نمره از کف خواهد داد. ثانیا، فرض کنیم پایان نامه یا مقالهای علمی با وجود این کسر نمرۀ گسترده همچنان توانسته باشد حداقل نمرۀ تعریف شده را کسب کند؛ به نظر من در این صورت حتما این اثر ویژگیهای مثبت زیادی داشته است که میتوانند نقاط ضعف آن را بپوشانند؛ چه بسا نوابغی که در کارهای خویش، نقاط ضعف جدی هم دارند و این مانع نمیشود که تأثیر خویش بر گسترش علم را از کف دهند. ثالثا، همین مشکل به شکل دیگر در شیوۀ نمره دادن به برگههای امتحانی هم دیده میشود و به نظر میرسد که تا حدود زیادی بایدش به رسمیت شناخت. هر جا که بنا باشد به کیفیتها کمّی نمره بدهند، مشابه این مشکلات پیش میآید و تا حدی ناگزیر است. به هر حال، حتی اگر برخی همکاران در این زمینه با من توافق نداشته باشند، مشکل خاصی در اصل کار داوری ایشان پدید نمیآید و میتوانند قدری به صلاحدید خویش، در بارم نمرۀ هر معیار، تجدید نظر کنند.

اینک جدول آن معیارها:

 

ردیف

عنوان کلی

عنوان جزیی

نمره از 5

1            

اخلاق پژوهش

تولید ادبیات، نه سرقت ادبی، و ذکر نام صاحبان حقوق، در صورت تضمینهای جزئی

 

2            

مراعات این که انجام پژوهش، موجب آسیب رسیدن به فرد یا جامعه‌ای نشود

 

3            

انتخاب موضوع

نوآوری در انتخاب موضوع

 

4            

انتخاب موضوع مفید

 

5            

انتخاب موضوع با نظر به محدودیتهای پژوهش

 

6            

طراحی پلان

درک صحیح اصل مسئله و تبیین دقیق ابعاد مختلف آن

 

7            

داشتن سؤال اصلی

 

8            

سیر منطقی پلان

 

9            

اختصاص صحیح حجم به قسمتهای مختلف

 

10        

روش شناسی مطالعه

رعایت مراحل چهارگانۀ مطالعۀ «علمی» (مشاهده، فرضیه، آزمون، و تئوری)

 

11        

پابندی به بی‌طرفی علمی

 

12        

رویکرد انتقادی و تحلیل محور

 

13        

تناسب رویکرد با رشتۀ تخصصی

 

14        

تبیین کامل و معقول روش‌شناسی متناسب با بحث

 

15        

کارآیی روش معرفی شده

 

16        

میزان التزام به روش

 

17        

منطق دسته‌بندی

و نمایه‌سازی

وجود معیار علمی در گزینش موارد معرفی شده

 

18        

روشمندی حذف و انتخاب مواردی که از پیمایش کنار نهاده شده‌اند

 

19        

نبود مواردی که گنگ معرفی شده باشند

 

20        

منطق استدلالها و تحلیلها

تعریف دقیق مفاهیم اصلی مطالعه

 

21        

کاربرد صحیح اصطلاحات

 

22        

منطقی بودن ارزشیابیها و قضاوتها

 

23        

ارایۀ استدلال در جهت مدعا

 

24        

خرد پسند بودن استدلالها

 

25        

نبود گسل در سیر منطقی مطالب

 

26        

نوآوری در جزئیات و استنتاجات فرعی

 

27        

پاراگراف بندی

رعایت مفاهیم بنیادین پاراگراف (شروع و پایان و پیکره‌بندی صحیح)

 

28        

قرار دادن پاراگرافها در جای صحیح خود

 

29        

نپرداختن به مطالب غیر ضروری و خالی بودن از اطناب مُمِلّ

 

30        

ارجاعات

فهم صحیح منابع

 

31        

وسعت منابع و استفادۀ کافی از منابع

 

32        

استخراج کامل و ریزبینانۀ دقایق و مفاد منبع، بسته به بحث

 

33        

ارجاع کافی به مآخذ

 

34        

ضابطه‌مندی ارجاعات و انتخاب مآخذ

 

35        

ارجاع به منابع اصیل

 

36        

درستی استانداردهای ارجاع

 

37        

تطابق ارجاع و مرجع

 

38        

توجه به دقایق ادبی

غلط املایی نداشتن

 

39        

رعایت قواعد دستوری و فصاحت کلام

 

40        

رعایت قواعد استاندارد تایپ، فصل و وصل کلمات، سجاوندی، صفحه‌بندی...

 

جمع کل نمرات (از 20 نمره):

 

برای دانلود نسخۀ قابل چاپ این جدول، اینجا کلیک کنید.

از همۀ همکاران عزیز فروتنانه خواهش میکنم هر دیدگاهی را که در این باره دارند و میتواند به تکمیل یا اصلاح این معیارها یاری برساند، با من هم طرح نمایند و بدین سان، باب بحث در این باره را مفتوح نگه دارند.

18/ 9/ 1390

 

راهنمای پایگاه آخرین صفحات به روز شده