علوم بلاغت

جلسۀ هفتم: آشنایی با علوم بلاغت

24/ 2/ 1388

1ـ              مروری بر مباحث گذشته ................................................ 5 دقیقه

1ـ1ـ     تا کنون دانستیم:

1ـ1ـ1ـ              کلام چیست و چه انواعی دارد (نظم و نثر و انواع هر یک).

1ـ1ـ2ـ              کلام ادیبانه به کلامی گفته می‌شود که فصیح و بلیغ باشد.

1ـ1ـ3ـ              در بارۀ معنای فصاحت و ضرورت آن سخن گفتیم و مثال زدیم.

1ـ2ـ     بحث کنونی: معنای بلاغت و علوم آن

2ـ              مقدمه: آشنایی با سبک ادبی (در عربی: الاسلوب، در انگلیسی: style) ......................................................... 5 دقیقه

2ـ1ـ     معنای سبک: گزینش خاصی که یک مؤلف در میان کلمات می‌کند و از این راه معنای مد نظرش را بیان می‌دارد.

2ـ2ـ     مثال

2ـ2ـ1ـ              دو عبارت روبه‌رو از دو دعای مختلف را در نظر می‌گیریم ................................................... 20 دقیقه

2ـ2ـ2ـ              مضمون هر دو مشابه است؛ چرا که در هر دو متن، گوینده می‌خواهد بگوید شکر خداوند کاری محال است.

2ـ2ـ3ـ              بااینحال، شیوۀ بیان و گزینش کلمات این دو کاملا متفاوت است. برخی تمایزها بدین قرارند ............. 20 دقیقه

2ـ2ـ3ـ1ـ                       جملات متن اول طولانی، و جملات متن دوم، کوتاه‌تر است.

2ـ2ـ3ـ2ـ                       تمایز دو متن از حیث میزان صمیمیت:

2ـ2ـ3ـ2ـ1ـ                 مؤلف دعای عرفه کوشیده است بیانی خودمانی و صمیمی ارایه کند. به همین منظور:

2ـ2ـ3ـ2ـ1ـ1ـ                 جملاتی بلند و شبیه سبک گفتاری غیر رسمی آورده است.

2ـ2ـ3ـ2ـ1ـ2ـ                 از تکیۀ کلامی چون «اجل» استفاده کرده است.

2ـ2ـ3ـ2ـ1ـ3ـ                 به خدا با ضمیر متکلم وحده «الٰهی» اشاره کرده است.

2ـ2ـ3ـ2ـ2ـ                 در برابر، مؤلف دعای دیگر کوشیده است مطلب را رسمی بیان کند:

2ـ2ـ3ـ2ـ2ـ1ـ                 به جای عرض حال با ضمیر متکلم وحده، از ضمیر سوم شخص و جملات مجهول بهره جسته است.

2ـ2ـ3ـ2ـ2ـ2ـ                 به جای تعبیر «الهی» (معبود من) از تعبیر «سیدی» (سرور من) بهره گرفته است.

2ـ2ـ3ـ3ـ                       تمایز دو متن از حیث نوع جملات

2ـ2ـ3ـ3ـ1ـ                 مؤلف دعای عرفه، ناممکن بودن حمد خدا را با کاربرد فروض محال و جملات خبری بیان داشته است.

2ـ2ـ3ـ3ـ2ـ                 در دعای دیگر همین معنا با لای نفی و استفهام انکاری بیان شده است.

2ـ2ـ3ـ4ـ                       تمایز در روش به کاربرده شده برای ایجاد آهنگ در کلام

2ـ2ـ3ـ4ـ1ـ                 در دعای عرفه، آهنگ کلام با استفاده از مراعات نظیر ایجاد شده است: حاولت/ اجتهدت، اعصار/ احقاب، شکر/ ثناء، سالف/ آنف.

2ـ2ـ3ـ4ـ2ـ                 در دعای دیگر، آهنگین کردن کلام با سجع حاصل شده است: حمدا/ شکرا، الهی/ سیدی، تکافئ/ تجازی.

2ـ3ـ     بررسی مثال ........................................ 20 دقیقه

عبارت منتخب از دعای عرفه: ... اَنّی أنْ لو حاولتُ و اجتهدت مَدَیْ الأعصار و الأحقاب لو عُمّرتُها أن أُؤَدّی شکرَ واحدةٍ من انعُمک، ماْ استطعتُ ذلک الاّ بمَنّک الموجَبِ علیَّ به شکرُک ابداً جدیداً و ثناءً طارفاً عتیداً. اَجَل؛ و لو حرصتُ انا و العادّون من انامک، ان نحصی مدی اِنعامک، سالفه و آنفه، ما حصرناه عدداً و لا احصیناه اَمداً

عبارت منتخب از دعای بعد زیارت امام رضا: لا تُحمَدَُ یا سیدی، الاّ بتوفیقٍ منکَ یقتضی حمداً؛ و لا تُشکَرُ علی اصغر مِنَةٍ الاّ اْستوجبتَ بها شکراً؛ فمتی تُحصی نعماؤک یا الهی و تکافَئُ صنائعک یا سیدی و تُجازی آلاؤک یا مولای....

2ـ3ـ1ـ              گویی دو مؤلف از میان کلمات مختلفی که می‌توانسته‌اند انتخاب کنند، خودآگاه یا ناخودآگاه به انتخاب برخی کلمات خاص تمایل یافته‌اند.

2ـ3ـ2ـ              بدین سان، در سراسر نوشتارهای آنها در موضوعات مختلف احساس شباهتی داریم.

2ـ3ـ3ـ              سبک همین وحدتی است که در سراسر نوشته‌های یک فرد دیده می‌شود؛ یک روح، یا یک ویژگی مشترک.

2ـ3ـ4ـ              حتی اگر خواننده‌ای نتواند آگاهانه فرق میان نوشته‌های فرد با دیگری، و شباهت آن را با نوشتارهای خود فرد بیان کند، باز آنها را حس خواهد کرد.

2ـ4ـ     دو ویژگیهای مهم سبک یک مؤلف

2ـ4ـ1ـ              سبک، مجموعه‌ای از عناصر تکرار شونده در همۀ آثار یک مؤلف است.

2ـ4ـ2ـ              به وجود آوردن سبک، بر اساس امکاناتی صورت می‌گیرد که زبان در اختیار فرد قرار می‌دهد.

3ـ              تعریف علوم بلاغت ................................. 20 دقیقه

3ـ1ـ     گفتیم سبک بر اساس امکانات زبان بنا می‌شود. برخی از امکانات زبان بدین قرارند:

3ـ1ـ1ـ              کلماتی در اختیار فرد می‌گذارد که از آنها برای بیان معنا به شکل صریح و گاه غیر صریح بهره جوید.

3ـ1ـ1ـ1ـ                       با عبارت: «حسن شجاع است»، معنایی را صریح بیان کرده، و با «حسن شیر است» همان معنا را ضمنی گفته‌ایم.

3ـ1ـ1ـ2ـ                       گاه نیز فراتر رفته، می‌گوییم «شیر در شجاعتش به پای حسن نمی‌رسد».

3ـ1ـ2ـ              با داشتن کلماتی مختلف برای اشاره به یک معنا، فرد را قادر می‌سازد چینشی را انتخاب کند که به تناسب هدفش هنری‌ترین باشد.

3ـ1ـ2ـ1ـ                       سخنور می‌تواند کلمات را طوری کنار هم چیند که به خواننده احساس شرم، لذت، وقار، و... دست بدهد:

از رهگذر خاک سر کوی شما بود                            هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد

3ـ1ـ2ـ2ـ                       همچنان که می‌تواند کلمات را به نحوی کنار هم گذارد که از لحاظ لفظی نیز تناسب و شباهت کامل و معناداری داشته باشند:

چشم جادوی خود عین سواد سحر است                     لیکن این است که این نسخه سقیم افتاده است.

3ـ1ـ3ـ              زبان قالبهای دستوری مختلفی در اختیار فرد می‌گذارد که هر یک معناهایی را صریح، و معناهایی را ضمنی منتقل می‌کنند.

3ـ1ـ3ـ1ـ                       مثلا، زبان ادواتی برای پرسش دارد (در فارسی: آیا، مگر، چرا...)، و حال گاه همین ادوات برای معناهای دیگر می‌تواند به کار رود.

3ـ1ـ3ـ2ـ                       گاه پرسشی مطزح می‌کند، نه برای دانستن؛ که برای:

3ـ1ـ3ـ2ـ1ـ                 تحقیر مخاطب (همه‌اش را خوردی؟)

3ـ1ـ3ـ2ـ2ـ                 تشویقش (کار خودت است؟)

3ـ1ـ3ـ2ـ3ـ                 بیان افسوس خود (به همین زودی رفتی؟)....

3ـ2ـ     علوم بلاغت، به دانشها و فنونی گفته می‌شود که فرد را از امکانات سه گانۀ زبان که در بالا یاد شد، مطلع می‌سازند ........................................... 10 دقیقه

3ـ2ـ1ـ              علم معانی: دانش شناخت قالبهای مختلفی که دستور زبان برای بیان هر معنا در اختیار فرد می‌گذارد، و معناهای اصلی و فرعی هر قالب.

3ـ2ـ2ـ              علم بیان: دانش شناخت معناهای مختلف صریح و غیر صریح که از طریق چینشهای مختلف کلمات کنار هم قابل ایجاد است.

3ـ2ـ3ـ              علم بدیع: دانش شناخت شیوه‌های مختلف کاربرد کلمات در یک جمله کنار هم، و زیباییهای که می‌توان با کنار هم نهادن الفاظ ایجاد کرد.

3ـ3ـ     در جلسات آینده، با نظر به تنگی وقت، به هر یک از این موضوعات صرفا یک جلسه اختصاص خواهیم داد.

امتحان ماهانۀ اول علوم بلاغت

نام و نام خانوادگی:

دانشجوی گرامی!

خواهشمندم پیش از پاسخ، این چند خط را با دقت مرور کنید.

به همۀ پرسشهای زیر پاسخ دهید. این امتحان تا سقـف 4 نمرۀ مثبت (از مجموع 6 نمرۀ طول ترم) به نمرۀ پایانی شما خواهد افزود و از آن هیچ نخواهد کاست. فلسفۀ آن آگاهی یافتن من و شما از نقاط قوت و ضعف خویش، و تمرینی برای نگارش علمی، نقادی و نقدپذیری است. خواهشمندم در شرایط بی‌علاقگی، کسالت، یا هر عذر دیگری از این دست، هیچ ننویسید و وقتی زنده را بدان اختصاص دهید.

پاسخهای شما تنها هفتۀ بعد از امتحان دریافت خواهد شد. در صورت نیاز به مشورت مدرس در طول این هفته، می‌توانید از طریق پست الکترونیک (ایمیل)، پرسشهای خود را با او در میان گذارید.

هر گاه در این امتحان قادر به کسب نمره واقعی بالاتر از 17 (از 20 نمره) شوید، آگاهیهای شما در زمینۀ درس، در حد یک دانشجوی خوب رشتۀ الاهیات است. دانشجویانی که نمره‌ای میان 12ـ17 کسب کنند، آنچه را که از یک دانشجوی متوسط رشتۀ الاهیات انتظار می‌رود برآورده‌اند.

افزون بر «نمرۀ واقعی»، «نمرۀ رسمی» نیز برایتان ثبت خواهد افتاد که نشان می‌دهد پایان نیمسال با چنین گونه پاسخی به پرسشها، در حدود چه نمره‌ای به اداره امتحانات گزارش خواهد گشت. نمرۀ رسمی، به هیچ روی نشانگر بنیه علمی شما نیست و نمرۀ مثبتی که به تلاشتان تعلق می‌گیرد، بر آن پایه نخواهد بود.

لازم است پاسخ شما معلوم كند كه درس را فهمیده‌اید. کلیۀ مطالب تنها با انشای شخص شما نوشته شده باشند. بدین سان، از آوردن کلمات و جملاتی که خود معنای آن را نفهمیده‌اید، به شدت پرهیز کنید و در این زمینه تا حد ممکن سختگیر باشید؛ چرا که در این صورت به برگۀ شما نمرۀ واقعی (و نه رسمی) صفر تعلق خواهد گرفت. مطمئن باشید پرسشها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که برای دست‌یابی به این اهداف، مطالعۀ صرف آن پاره از کتاب که در بردارندۀ توضیحاتی در بارۀ مطلب است بسنده نخواهد بود. بر پایه همین منطق، لازم است از رونویسی مطالب کتابها و نگارش استدلالی بجز آنچه خود بدان معتقدید و می‌توانید پس از استمرار بحث حضوری و رویاروی از آن دفاع کنید، جداً بپرهیزید؛ چرا که سودی برایتان ندارد، وقت مدرس را می‌گیرد و ازیرا گونه‌ای توهین به وی تلقی خواهد شد. نیز تقلب در امتحان و رونویسی کورکورانۀ دست نوشته‌های دیگران، عواقب سوئی به همراه دارد (نک‍: سیلابس کلی درس).

در پاسخ به این پرسشها، کاربرد منابعی كه در خلال درس معرفی شده، گر چه ضروری نیست، بسیار مفید است. لازم است وقتی مطلبی را از كسی نقل می‌كنید، حتما به گونه‌ای دقیق به آثار وی ارجاع دهید. افزون بر این، لازم است منابع خود را در پاسخگویی به سؤال یاد كنید. كاربرد منابع دست اول به دریافت نمره‌های ارفاقی خواهد انجامید. به هر روی، ارجاع باید به گونه‌ای باشد كه مدرس بتواند با مراجعه به منبع، مطلب را بیابد. بدین سان افزون بر جلد و صفحه، یادكرد مشخصات نشر كتابها نیز لازم است.

حتما: ١) برگۀ پرسشها را به پاسخنامۀ خود ضمیمه، و شمارۀ پرسش را در پاسخ قید کنید؛ ٢) تنها بر برگۀ سفید آـ4 و تنها با خودکار مشکی بنویسید؛ ٣) لازم است نوشتۀ شما از طرف راست 8 سانتی‌متر حاشیه داشته باشد و در هر صفحه بیش از 15 خط نوشته نشود؛ 4) مشخصات خود را تنها در کادر پیش‌بینی شده بنویسید؛ 5) جز منگنه کردن (تنها از محل مشخص شده)، هیچ روش دیگری را برای به هم پیوستن برگه‌های خود، کار نگیرید و از افزودن شیرازه و طلق ومانند آنها خودداری کنید. بدون رعایت اینها، برگۀ امتحانی از شما گرفته نخواهد شد.

رعایت حجم پاسخها بر پایۀ همان مقدار که برای هر سؤال مجاز دانسته شده، ضروری است. اگر کمتر از حجم یاد شده نیز توضیح دهید، بدان معناست که مطلب بیشتری برای بیان در خاطر نداشته‌اید و اگر بیشتر بنویسید، بدان معناست که (با فرض درست بودن پاسخ) در بیان آنچه فهمیده‌اید ضعف دارید. بدین سان، لازم خواهد شد هم فشرده نویسی و هم نگارش ضابطه‌مند را تمرین کنید. پیش از پاكنویس كردن پاسخها، در موارد تردید برای رفع غلطهای املایی به فرهنگ لغت مراجعه كنید. غلط املایی در شأن دانشجو نیست و در صورت مشاهده، نمرۀ (واقعی) صفر منظور خواهد شد.

بکوشید چینش مطالب در نوشتۀ شما نظم منطقی داشته باشند؛ چنان که خواننده به آسودگی بتواند استدلالهایتان را دنبال کند.

رعایت علایم نگارشی (نقطه، ویرگول، علامت تعجب، نقطه‌ویرگول، علامت سؤال، گیومه، پرانتز، تورفتگی آغاز پاراگراف...) ضروری است.                       موفق باشید.