- آشنایی عمومی با خط سیر (تایم لاین)

آنچه من خط سیر نامیده ام، همان است که در فرهنگ غربی با نام «تایم لاین» مشهور است. تایم لاین یک تکنولوژی آموزشی و پژوهشی است که وقایع مختلف را بر محور زمان نشان می‌دهد. پیش از این، تایم لاینها مثل همۀ نقشه های دیگر، تنها روی کاغذ ارایه می شد؛ اما در سالهای اخیر، فراهم شدن امکانات عرضۀ دیجیتالی، این تکنولوژی آموزشی را نیز متحول و متکامل کرده است. به عنوان یک نمونۀ موفق از تایم‌لاین دیجیتال، می‌توان به تایم‌لاین موجود در ضمن دائرةالمعارف اینکارتا اشاره کرد. گذشته از این، چندین و چند پایگاه اینترنتی هستند که تایم لاینهای مختلفی را با قابلیتهای مختلف عرضه می دارند. برای نمونه، می توان به تایم لاین ؟؟؟، ؟؟؟، و ؟؟؟ اشاره کرد.

- خط سیر مؤلفان تمدن اسلامی

خط سیر مؤلفان تمدن اسلامی، همچنان که از نامش پیداست، می کوشد مؤلفان مختلف تمدن اسلامی را در گذر زمان بنمایاند و پیوندهای تاریخی میان آنها، حکومتهای وقتشان، طبقۀ هم نسلان، و بومی را که در آن زیسته اند، آشکار سازد.

به کمک آن می توان دانست که هر یک از پدیده‌های تاریخی و اندیشه‌ها مقارن با چه تحولات و جریانهای اجتماعی ظهور کرده‌اند؛ همچنان که می توان دریافت چه پدیده‌هایی از لحاظ زمانی بر پدیده‌های دیگر سابق بوده‌اند و تقدم زمانی داشته‌اند. بدین سان، احتمالا ایده‌هایی در تبیین این تقدم و تأخر و ارتباط میان دو پدیده را نیز می توان از خط سیر الهام گرفت.

فایدۀ دیگر خط سیر، مدد رساند به تحلیل «اکنون تاریخی» است؛ کمک در کشف و تحلیل این پدیده که مثلا چرا در دورۀ پادشاهی فردی خاص، بناگاه بغداد از اهل علم خالی شده، و به‌عکس عمدۀ علما در همان دوره در خراسان، شام و سایر بلاد پراکنده شده‌اند؛ یا مثلا، دانستن این که چه شخصیتهایی به یک نسل تعلق داشته‌اند و در عین تعلق به بومهای مختلف، از حیث اشتراک در استادان و موقعیتهای اجتماعی، برابر بوده‌اند؛ یا این که در چه دوره‌ای، اشتغال به چه دانشی پرطرفدارتر و جریان‌سازتر بوده است؛ یا در هر دوره‌ای، چه بومی برای هر دانش مساعدتر بوده است.

از همۀ این فواید مهم تر، فایدۀ اصلی تایم لاین خط سیر مؤلفان تمدن اسلامی، کمک رساندن به تاریخ پژوه در کشف ارتباط میان جریانهای مختلف فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و دینی در اجتماع است. اساسا دانش تاریخ، علم مطالعۀ جریانهای اجتماعی است و در این راستا، دانستن این که ظهور و تحول دانشهای جدید، با کدام تحولات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی تناسب داشته‌اند و در کدام بومها زمینه برای آنها مناسب‌تر بوده است ـ این که هر یک از دانشها در تمدن اسلامی، در کدام دوره ظهور کرده‌اند و در کدام دوره به تکامل رسیده‌اند ـ از اهم فواید این خط سیر می تواند باشد.

به همین ترتیب، خط سیر می تواند به تلاش برای کشف ارتباطات احتمالی و کشف نشده میان پدیده‌های اجتماعی یاری رساند. مثلا وقتی می‌بینیم در یک بوم در دورۀ خاصی علاقه به علم اخلاق ناگهان افزایش می‌یابد، در عین حال که هنوز برای تحلیل آن ایده‌ای نداریم، کنجکاوی ما برای کشف سبب این امر فزون می‌شود.

- امکانات این تایم لاین

اصلی ترین دغدغۀ تایم لاینی که من تهیه کرده‌ام، نمایش مؤلفان تمدن اسلامی بر حسب زمان، بومی که در آن زیسته‌اند، مذهب فکری (هنوز غیر فعال)، و اصلی‌ترین اشتغال علمی‌شان است. این تایم لاین، تنها آن دسته از مؤلفان را در برمی‌گیرد که آثارشان دیجیتال شده است. بدین سان، گرچه مؤلفان بسیاری که بسی از آنها شایان اهمیت و یادکردند از قلم افتاده اند، با این حال تا حدودی نیز می توان امید بست که با نظر در خط سیر، بتوان به تحلیلهایی از وضعیت فرهنگی تمدن اسلامی در اعصار مختلف دست یافت.

در این تایم لاین، نام اشهر مؤلفان ذکر شده است و البته با با کلیک روی هر یک از نامها، توضیحات بیشتری در بارۀ تاریخ ولادت و وفات وی، اهم اشتغالات وی، و آثار دیجیتال بازمانده از او، به همراه یادکرد نام نرم‌افزاری که آن اثر را در خود جای داده است، ظاهر می‌شود. در انتخاب نام اشهر مؤلفان، بهترین منبع در اکثر اوقات، کتاب الاعلام زرکلی بوده است؛ با این حال در مواردی نیز که دریافته ام زرکلی بهترین انتخاب را صورت نداده، نام اشهر صحیح را جایگزین کرده ام.

به خواست خدا در آینده خواهم کوشید، مؤلفانی را نیز که آثارشان دیجیتال نشده، ولی باقی است، بدان بیفزایم. بجز فواید مرتبط با کار، حد اقل این فایده را دارد که فهرستی از مؤلفان برجسته را که هنوز کسی برای عرضۀ دیجیتال آثارشان کوشش نکرده است، فراهم سازد. از دیگر امکاناتی که باید با صبر و حوصله و به مرور بدان افزون کرد، نام و نشانهایی برای حاکمان مختلف و سلسله های حکومتها، تحولات گستردۀ دینی، اجتماعی، اقتصادی، جنگهای سرنوشت ساز، فتوحات، و جز آنهاست. نیز، باید بکوشم در صفحه ای که با کلیک روی نام هر مؤلف ظاهر می شود، به یکی دو مقالۀ دائرةالمعارفی آن لاین هم در بارۀ شخصیت وی پیوند دهم. تعداد قابل قبولی دائرةالمعارف معتبر به زبان فارسی نوشته شده است که مقالاتشان به صورت آن لاین قابل دسترسی است و جز آنها مقالات متعددی به زبانهای دیگر نیز هست.

به همین ترتیب، یکی از مهم ترین کاستیهای کنونی، ناممکن بودن فیلترینگ است. گاه به هر دلیل، مورخ نیازمند است که در خط سیری مختصرتر نظر کند؛ خط سیری که تنها دربرگیرندۀ چند بوم، یا مثلا تنها یکی دو صنف یا مذهب از مؤلفان باشد. مثلا محتاج است صرفا فقیهان شافعی بغداد را در تصویر داشته باشد. نبود امکان فیلترینگ در نسخۀ کنونی از نقاط ضعف جدی آن محسوب می شود و امیدوارم بتوانم با مطالعۀ بیشتر، شیوۀ طراحی آن را نیز فراگیرم. کاستی مهم دیگر، نبود امکان مقایسۀ یک مقوله با مقوله ای دیگر است که این نیز، ریشه در نبود امکان فیلترینگ دارد. تایم لاین باید بتواند این امکان را برای شما فراهم کند که در دو خط موازی و مجزا در صفحه، مثلا حضور فقه شافعی در بغداد را در گذر زمان، با حضور فقه حنفی در بغداد، یا مثلا با حضور همان فقه شافعی در بومی دیگر مقایسه کنید. برای این هر دو امکان یاد شده، در صفحه جایی در نظر گرفته شده است، که البته اکنون فعال نیست.

امکان مهم دیگری که باید برای آن هم فکری کرد، جستجوی مؤلف، یا سال است. توضیح این که لزوما کاربران با نام اشهر اشخاص آشنا نیستند. باید راهی جست که بتوانند با جستجوی یکی دو کلمه از نام هر یک از اعلام، آنها را بیابند.

- چگونه به این تایم لاین ارجاع دهیم؟

الف) ارجاع در ضمن متن:

          ـ مهروش، «خط سیر...»، ذیل مؤلفان سال...، بوم...

ب) ارجاع در میان منابع:

          ـ مهروش، فرهنگ، نرم افزار کمک آموزشی «خط سیر مؤلفان تمدن اسلامی»، ضمن «صفحۀ پژوهش» از پایگاه آموزشی فرهنگ مهروش،

http://www.fmehrvash.com\New Timeline\MainTimeline.htm،

بارگذاری شده در 21/ 6/ 1387ش.

- سخن آخر

این محصول ناقص که به نظر می رسد برای تحقق رؤیای من راهی دراز در پیش دارد، صرفا گامی نخست است. پیش از این، برخی استادان خویش را سراغ داشتم که برای تحلیل وقایع تاریخی عصری خاص، مجبور بودند با وجود فقدان چنین تکنولوژی ای، خودشان دست به کار شوند و برای مقطعی خاص از تاریخ، تایم لاینی کاغذی بسازند. امیدوارم این فتح باب سبب شود بزرگوارانی که در این زمینه تجربیاتی دارند، مرا به دریافت دیدگاه خویش مفتخر سازند و به مرور، با دقت در دقیقه های کلامشان، این محصول ناقص راه کمال بپیماید. به همین ترتیب، امیدوارم مؤسساتی پیدا شوند که خیرخواهانه از عملی شدن چنین ایده ای حمایت مالی کنند. باور بفرمایید چنین کاری، یک نفره هرگز چیزی خیلی بهتر از آنچه اکنون مشاهده می فرمایید، نخواهد شد. ای کاش بیاموزیم چگونه می توانیم تجربیاتمان را با یکدیگر در میان گذاریم.