برنامه تدريس «مبادي فقه»

مقطع تحصيلي: کارشناسي الاهيات

مدرس: فرهنگ مهروش

سازمان: دانشگاه آزاد اسلامي (واحد آزادشهر) ـ گروه الاهيات

زمان: نيمسال تحصيلي دوم 1383ـ1384

آدرس الکترونيکي مدرس: F.Mehrvash@cgie.org.ir

 

 

 

 

 

 

1ـ     اهداف آموزشي (که در پايان دوره بايد حاصل شده باشد): آگاهي يافتن از جايگاه فقه در ميان علوم اسلامي، مباني و روشهاي فقه و ارتباط آن با ديگر معارف اسلامي، ابواب مختلف فقه، انديشمندان بزرگ و صاحبنام و مکاتب شناخته آن، تحولات عمده‌اي که در روشها و منابع همگام با تحولات اجتماعي جهان اسلام پيدا کرده، و مباحث جديدي که در دوران معاصر در ارتباط با جايگاه و نقش فقيهان در دوران مدرن مطرح است.

 

2ـ     آرمانهاي آموزشي (که علاقه‌مندان بايد بدان دست يابند): دست يافتن به درکي از جايگاه فقه و اثر آن در رشد و توسعه تمدن اسلامي

 

3ـ     شيوه تدريس: در تدريس مبادي فقه، کوشش خواهد شد مباحثي همچون مباني کلامي اجتهاد، نقد فقه، فلسفه فقه و مانند آن را که دانشجويان در سر و کار واحدهاي دانشگاهي خويش کمتر بدانها مواجه خواهند شد، بيشتر مورد توجه قرار دهد. در برابر از سرفصلهايي همچون اصطلاحات و قواعد فقهي و... که در سر و کارهاي درسي ديگر نيز به طور جدي مورد توجه قرار خواهد گرفت، سريعتر خواهيم گذشت.

 

4ـ     آيين حضور درس: حضور درس الزامي نيست؛ اجازه گرفتن در هنگام ورود و خروج، يا براي غيبت مرسوم نخواهد بود؛ مستمعان آزاد، براي حضور تا آنجا که به مدرس مربوط است، منعي ندارند؛ در تمام مدت تدريس هيچ کس حق ايجاد مزاحمت براي درس را نخواهد داشت و در موارد بسيار ضروري، لازم است فقط با مدير محترم اداره امور کلاسها هماهنگ، و از مراجعه شخصي خودداري شود. کلاس تنها در تعطيلات رسمي داير نخواهد گشت و در ساير ايام، بدون در نظر دانشتن عرف عمومي، هر گاه غيبت دانشجويان اسباب اخلالي در درس فراهم آورد، به شدت (با کسر 5 نمره از نمره کل درس به ازاي هر جلسه) برخورد خواهد شد.

5ـ     ارزشيابي:

5ـ1ـ  تاريخ امتحانها در جدول صفحه بعد اعلام شده است.

5ـ2ـ  نحوه امتحانها: امتحانها به صورت تشريحي است. بجز امتحان پايان ترم، در ساير موارد پاسخگويي به پرسشها در منزل، و در ظرف مدت يک هفته انجام خواهد گرفت. در اين پرسشها ذهن دانشجو به چالش کشيده، و از وي تحليل مطالبه خواهد شد. در طول نيمسال تحصيلي، همراه با برگه امتحاني، ديدگاههاي دانشجو نيز نقد مي‌شود. دانشجو تنها در جلسه بعد، پاسخ مکتوب خود را به نقدها باز مي‌گرداند. پرسشها به گونه‌اي طراحي خواهند شد که مطالعات شب امتحاني کارساز نباشند و تلاش درسي دراز مدت دانشجو در خلال تحصيل نمايانده شود. نمره کل دانشجو بر پايه نمرات وي در طول نيمسال محاسبه نمي‌گردد؛ بلکه قوه تحليل، ذهن نقاد، توانايي در نگارش علمي و در نهايت، التفات وي به تفاوت ميان بيان علمي و غيرعلمي مطالب و به بياني گوياتر، ميزان هماهنگي دانشجو با اهداف تعريف شده در آموزش درس با امتحانهاي مختلف کشف مي‌شود. هدف از نمره دادن به برگه‌هاي امتحاني، تنها به دست دادن برآوردي از وضعيت تحصيلي دانشجو به خود او خواهد بود. کاربرد هر گونه کتاب يا جزوه، هر گونه مشورت، يا هر کاري ديگر از اين قبيل در هنگام امتحان مجاز است. در مواردي که مشاهده شود کسي مطلبي را نوشته است که خود به درستي از معنايش آگاه نيست، يا رونويسي ناقص و نامفهومي را بدون افزودن تحليل خويش در ميان آورده، يا قولي را به خطا به کسي نسبت داده، از آنجا که اين کار سرسري و غير مسئولانه در بر دارنده هيچ سودي براي وي نيست و گونه‌اي توهين به مدرس است، برگه وي تصحيح نخواهد شد. در برابر، دانشجويان نيز اخلاقاً موظفند از انتقاد علمي و ارزشيابي مدرس فرونگذارند.

5ـ3ـ  بارم نمره‌ها:

5ـ3ـ1ـ              نمره‌هاي اصلي: هر يک از دو امتحان ماهانه: ١۰ نمره، امتحان ميان ترم: 30 نمره، پايان ترم: 30 نمره، رعايت شئون دانشوري: 20 نمره [جمعا 100 نمره].

5ـ3ـ2ـ              نمره‌هاي ارفاقي: حضور فعال و پرسشگري در کلاس، يا هر کار ديگري که زمينه‌ساز مطالعه مدرس شود: 10 نمره، ارتباط خارج از کلاس با مدرس: 10 نمره، کار مطالعاتي: 30 نمره.

نمره‌ها بر مبناي 100 محاسبه خواهد شد. مراد از رعايت شئون دانشوري، آموختن شيوه بحث و انتقاد صريح و بي‌تملق در عين رعايت احترام، دوري جستن از شيوه‌هاي بيان عوامانه و غير علمي مباحث، دوري جستن از کارهاي بي‌ضابطه و نگرشهاي سرسري به مسايل، و بي‌دقتي در زمينه مطالب اعلام شده در باره درس، امتحان، محل برگزاري درس و هر امري مانند آنهاست. کار مطالعاتي دانشجو نيز، مي‌تواند نگارش يک برگه تحقيقاتي (در حدود 400 ـ 800 کلمه)، ترجمه يک متن لاتين يا عربي (با حجمي در حدود 3000 کلمه) و خلاصه‌اي (در حدود 2000 کلمه) از يک مقاله يا بخشي از کتابي (با حجمي در حدود 100 صفحه باشد). در هر مورد، بهتر است نخست با مدرس نيز مشورت به انجام رسد. بجز اينها موضوعهاي ديگري نيز در سطور بعد پيشنهاد شده است. از پيشنهادهاي دوستان هم استقبال خواهد شد.

 

6ـ     کار مطالعاتي: هدف از کار مطالعاتي، ايجاد زمينه براي تلاش علاقه‌مندان در آموختن نگارش علمي، به کار بردن صحيح و استاندارد اصطلاحات و تمرين تحقيق است. پاسخ به هر گونه پرسشي در باره کار مطالعاتي، تنها از طريق تماس الکتروني (ايميل) پي گرفته خواهد شد.

 

موضوعهاي پيشنهادي براي کار مطالعاتي: تبيين نظريه مقاصد الشريعه در فقه، ديدگاههاي حافظ در باره فقه، ديدگاههاي سعدي در باره فقه و فقيهان، آراي غزالي در احياء علوم‌الدين در باره جايگاه فقه در معارف اسلامي، معرفي فقه ظاهري، فقه فرقه‌هاي کم شناخته جهان اسلام همچون اباضيه (فرقه‌اي از خوارج) و...، نگرش اسماعيليان به فقه و احکام فقهي، نمونه‌هاي ارجاع به عرف در لمعه شهيد اول، روايات من بلغ، جايگاه عرف در فقه و ديدگاههاي مختلف در باره آن، ديدگاهاي مختلف در باره نقش عنصر زمان و مکان در استنباط، ديدگاههاي معتقدان به تورم فقه يا اصول (همچون حضرت امام خميني و...)، شيوه‌هاي استدلال به قرآن کريم براي استنباط احکام فقهي، دسته‌بندي ديدگاههاي معاصران در بارة گسترة مسايل علم فقه

 

7ـ     برنامه زمان‌بندي:

 

 

8ـ     منابع:

8ـ1ـ  توضيحات:

8ـ1ـ1ـ   مطالعه منابعي که با * مشخص شده‌اند، براي امتحان الزامي است.

8ـ1ـ2ـ   منابع ديگر براي مطالعه علاقه‌مندان معرفي شده‌اند و به طبع حجم منابع بسيار بيش از اينهاست.

8ـ1ـ3ـ   حجم قابل توجهي از منابع در کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامي واحد آزادشهر به صورت نسخه کاغذي يا ديجيتال موجود است.

8ـ1ـ4ـ   کار مطالعاتي دانشجويان، ترجيحا در ارتباط با همين منابع تعريف خواهد شد.

8ـ1ـ5ـ   افزون بر اينها، به تناسب موضوعات جزيي‌تر، همواره منابعي نيز در کلاس معرفي مي‌گردد.

8ـ2ـ  معرفي منابع:

8ـ2ـ1ـ              کتابها و مقالات فارسي و عربي:

جمال الدين، مصطفي، المبحث النحوي عند الاصوليين، قم، 1405ق؛ جناتي، محمد ابراهيم، ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب مختلف اسلامي، تهران، 1372ش؛ حائري، کاظم، «نقد تئوري تفکيک مرجعيت از رهبري»، کيهان فرهنگي، بهمن 1367 به بعد؛ حجازي، محمدرضا، «امام خميني و شرايط اجتهاد لازم و کافي در دنياي کنوني»، نهمين کنفرانس انديشه اسلامي، تهران، 1370ش؛ حجتي کرماني، علي، «لزوم بازنگري در فقه»، کيهان انديشه، خرداد 1368ش به بعد؛ حسيني خامنه‌اي، علي، چهار کتاب اصلي علم رجال، تهران، 1369ش؛ حسيني قائم مقامي، عباس، «نقش شناختهاي بشري در معرفت ديني»، کيهان فرهنگي، مرداد 1369 به بعد؛ خرازي، محسن، «حول العرف»، توحيد، سال 6، شماره 43؛ دعايي، محسن، «بازسازي حوزه بر مبناي رهنمودهاي حضرت امام (ره)»، نهمين کنفرانس انديشه اسلامي، تهران، 1370ش؛ رباني گلپايگاني، علي، حسن و قبح عقلي، يا پايه‌هاياخلاق جاوداني، تهران، 1368ش؛ رجحان، سعيد، فتوا و مکانيسم آن، تهران، حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي؛ همو، مباني استنباط در حقوق اسلامي و حقوق موضوعه، تهران، 1382ش؛ سروش، عبدالکريم، بسط تجربه نبوي، تهران، 1378ش؛ همو،  رازداني، روشنفکري و دينداري، تهران، 1377ش؛ همو، فربه‌تر از ايدئولوژي، تهران، 1373ش؛ همو، قبض و بسط تئوريک شريعت، تهران، 1370ش؛ همو، مدارا و مديريت، تهران، 1376ش؛ شهابي، محمود، ادوار فقه، تهران، 1363ش؛ صدر، رضا، الاجتهاد و التقليد، بيروت، دارالکتب اللبناني؛ عابدي شاهرودي، علي، «نظريه ثبات و تحول اجتهاد»، کيهان فرهنگي، خرداد 1368 به بعد؛ عمري، ناديه، اجتهاد الرسول، بيروت، 1408ق/ 1987م؛ فن، سعيد، اثر الاختلاف في القواعد الاصوليه في اختلاف الفقهاء، بيروت، 1409ق؛ فيض، عليرضا، مبادي فقه و اصول، تهران، 1361ش*؛ قديري، محمد حسن، «اجتهاد و مرز ميان جمود و سهل انگاري»، کيهان فرهنگي، 30 خرداد 1369به بعد، ص 29 ـ 31؛ کانيمشکاني، ابوالوفاء، اصول فقه شافعي، سنندج، 1364ش؛ محفوظي، محمدعلي، «بحثي در رابطه با اجتهاد و فقاهت»، سخنراني در تاريخ 17/ 2/ 1363 در دانشکده الاهيات دانشگاه تهران، تکثير کميته فرهنگي جهاد دانشگاهي دنشکده پزشکي دانشگاه تهران؛ مجتهد شبستري، محمد، هرمنوتيک، کتاب و سنت، تهران، طرح نو؛ مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي3 (فقه و اصول فقه)، تهران، صدرا*؛ مهريزي، مهدي، «العرف»، آيينه پژوهش، شماره مسلسل 27؛ ناييني، احمد، «دين، علوم بشري و معارف اسلامي»، کيهان فرهنگي، سال 5، شماره 2، ارديبهشت 1367ش، ص 18 به بعد؛ نجل، محمدرضا، ادوار علم الفقه و اطواره، بيروت، 1399ق؛  هادوي تهراني، مهدي، مباني کلامي اجتهاد در برداشت از قرآن کريم، قم، 1379ش؛

 

8ـ2ـ2ـ   کتابها و مقالات لاتين:

Guraya, Muhammad Yusuf, Origins of Islamic jurisprudence: with special reference to Muwatta Imam Malik, Lahore, Sh.Muhammad Ashraf, 1985; Hallaq, Weal B., A history of Islamic legal theories: an introduction to Sunni Usul al-feqh, New York, Cambridge University Press, 1997; Hasan, Ahmad, The early development of Islamic jurisprudence, Islamabad, Islamic research Institute, 1970; Motzki, Harald, The origins of Islamic jurisprudence: Meccan Fiqh before the Classical Schools, Leiden, Brill, 2002; Ritter, H., "Studien zur Geschichte der islamischen Frömmigkeit", Islam, vol. 21, 1933; Schacht, Josef, An introduction to Islamic law, Oxford, Clarenden Press, 1986; id, The legacy of Islam, London, Oxford University press, 1979; id, The origins of Islamic jurisprudence, Oxford, Clarenden Press, 1950; Tsafrir, Nurit, History of an Islamic School of Law: The Early Spread of Hanafism, 2004;

8ـ2ـ3ـ   منابع اينترنتي (مراجعه به اين سايتها براي آگاهي از برخي گونه‌هاي آموزش فقه، منابع جديد و استانداردهاي تدريس آن در دانشگاههاي خارجي توصيه مي‌شود):

"Al Shafi’i’s Risala", http://www.fonsvitae.com/shafii.html; "International Islamic University Islamabad", http://www .iiu.edu.pk/fsl/ba.htm; "Law School", http://www.law.umn.edu/courses/law6910_syl.html; "On the Islamic schools of Law", http://members.tripod.com/~SuzyAshraf/index.html_essays; "Selected Resources in Islamic Law", http://www. lib.umich.edu/area/Near.East/IslamicLaw.html; "SELECTED TOPICS IN ISLAMIC THOUGHT, SPRING 2004", http://web.syr.edu/~muslimsg/ACTIVITIES/EDUCATION/lectures/spring2004/spring2004.htm; "The Practice and Faith of Islam", http://www.arches.uga .edu/~godlas/practices.html.

 

 

 

مبادي فقه

جلسة دوم: تعريف فقه و تبيين جايگاه آن در ميان معارف اسلامي و ديگر دانشها

8/ 12/ 1383

 

 

 1ـ                        تعريف سنتي فقه ............................ 40 دقيقه

1ـ1ـ         معناي لغوي

1ـ2ـ         تعريف مشهور: الفقه هو العلم بالاحکام الشرعيه الفرعيه عن ادلتها التفصيليه

1ـ3ـ         جزئيات تعريف

1ـ3ـ1ـ                  علم (در برابر جهل يا ظن‏ يا همچون يک نظام از آگاهيها)

1ـ3ـ2ـ                  حکم شرعي فرعي

1ـ3ـ2ـ1ـ   معناي حکم شرعي (خطاب الاهي يا ...، تفاوت حكم با تعيين مصداق)

1ـ3ـ2ـ2ـ   انواع حکم شرعي: وضعي و تکليفي، تأسيسي و امضايي، ارشادي و مولوي، اولي و ثانوي...

1ـ3ـ2ـ3ـ   مراد از حكم شرعي فرعي

1ـ3ـ3ـ                  ادلة تفصيلي

1ـ4ـ         لوازم اعتقاد به تعريف ياد شده

1ـ4ـ1ـ                  موضوع علم فقه افعال المکلفين است.

1ـ4ـ2ـ                  دين در بر دارندة تكاليفي است كه براي تأمين هدف از ارسال دين، بايد بدانها ملتزم بود.

2ـ                        جايگاه فقه در ميان معارف اسلامي .......................................... 10 دقيقه

2ـ1ـ         دسته‌بندي كلي معارف اسلامي: کلام، اخلاق و فقه

2ـ2ـ         جايگاه علم فقه در ارتباط با هر يک

3ـ                        مسايل علم فقه، ديدگاهها در بارة گسترة آن مسايل و پيامدهاي اعتقاد به هر يک از ديدگاهها ......... 40 دقيقه

3ـ1ـ         مسايل كهن و «مسايل مستحدثه» و نمونه‌هايي براي هر يك

3ـ2ـ         ديدگاه اکثري

3ـ2ـ1ـ                  فقه در بر گيرنده همة شئون زندگي بشر، حتي احكامي است كه در فقه سنتي در باره آنها بحث نشده است.

3ـ2ـ2ـ                  اجتهاد فقهي تنها در محدودة‌ مسايلي معنادار است كه سنت فقهي اقتضا مي‌كند.

3ـ3ـ         ديدگاههاي تقليل‌گرا

3ـ3ـ1ـ                  تنها مسايل مربوط به عبادات هميشگي هستند و ديگر مباحث را بايد به عرف زمانه وانهاد.

3ـ3ـ2ـ                  تنها بايد ارزشهاي ديني را از خلال احكام فقهي استخراج، و در مسايل مستحدثه جاري كرد.

3ـ3ـ3ـ                  بايد از اساس جوهرة دينداري را در جايي غير از فقه جست.

4ـ                        جايگاه فقه در ميان معارف بشري ............................................ 10 دقيقه

4ـ1ـ         فقه يک علم تجويزي (Normative) است.

4ـ2ـ         مقايسه با علم حقوق

4ـ3ـ         جايگاه احكام فقهي در تعاليم اديان مختلف

 

 

 

 

 

منابع بحث: حجتي كرماني، علي، «لزوم بازنگري در فقه»، كيهان انديشه، خرداد و تير 1368ش؛ فاضل ميبدي، محمد تقي، «منزلت عقل در معرفت شريعت»، كيهان فرهنگي، سال 6، شم‍ 7، مهرماه 1368ش؛ فيض،‌ عليرضا، مبادي فقه و اصول؛ مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي3 (اصول فقه، فقه)؛ مجتهد شبستري، محمد، «دين و عقل»، كيهان فرهنگي، سال 4، آبان 1366ش بب‍؛ ناييني، احمد، «دين، علوم بشري و معارف اسلامي»، كيهان فرهنگي، سال 5، شمـ 2، 1367ش.

 

 

مبادی فقه

جلسه سوم: مبانی کلامی اجتهاد فقهی

15/ 12/ 1383

 

 

1.      مراد از مبانی کلامی اجتهاد

a.       برخی پرسشها در این باره

                                                            i.      آیا می‌توان از قرآن کریم حقوق کشتیرانی هم استخراج کرد؟

                                                          ii.      آیا آنچه در اسلام در باره طب آمده، از وظایف اصلی اسلام بوده، یا عارضی وابسته با شرایط زمان در دین راه یافته است؟

                                                        iii.      آیا می‌توان برای تأمین برخی اهداف شرع، از انجام برخی دستورات فقهی خودداری، و دستورات دیگری را جایگزین کرد؟

b.      پرسشهای اصلی و اساسی

                                                            i.      دین تا چه اندازه خود را موظف به دخالت در امور دنیای مردم می‌داند؟ (مهمترین پرسش کلامی عصر: «حد دین کجاست؟»)

                                                          ii.      آیا اساسا هدف از ارسال دین بیان یک سری احکام در باره زندگی اجتماعی بوده است؟ اگر چنین باشد در مواردی نیز که مشخصا دیدگاهی در دین بیان نشده است، باید آن دیدگاه را استخراج کرد.

                                                        iii.      با توجه به نهی مؤکد دین از تحمیل نظر شخصی به خدا و رسول، بر پایه چه روشی می‌توان حکم شرع را در باره مسایل جدید، بدون آن که تحمیلی بر دین روی دهد استخراج کرد؟ (اختلافات شیعه و سنی در این باره با محوریت قیاس شرعی).

2.      نمونه‌هایی از تأثیر شرایط اجتماعی در توجه یافتن جامعه اسلامی به پرسشهای یاد شده و تلاش برای یافتن پاسخ

a.       صدر اسلام، فتوحات، گسترده شدن جامعه اسلامی و پدید آمدن پرسشهای جدید در باره حد دین

                                                            i.      رویارویی مسلمانان با غیر مسلمانان

1.      قانون ژوستینین رومیان، وندیداد ایرانیان و تلمود یهودیان

2.      مقایسه مفهوم واژه دین در سه فرهنگ عربی، عبری و ایرانی

                                                          ii.      نمونه‌هایی از مشکلات

1.      بیع ده دوازده ایرانیان

2.      خوراکهای جدیدی که در قرآن در باره‌اش چیزی یاد نشده بود.

3.      پوشاکهای جدید ایرانیان و رومیان (زی اعاجم)

4.      قواعد مختلفی برای اجاره و آب بها و به طور کلی مسئله تقسیم آب قناتها در ایران

                                                        iii.      مهمترین راهکارها

1.      راهکار عمر در باره متعه، نماز تراویح و...

2.      رأی گرایی و قیاس شرعی ابوحنیفه

3.      مخالفتهای شیعیان و راهکارهای آنان

b.      دوران مدرن، رویارویی مسلمانان با پیشرفتهای غربیان و پیدا شدن پرسشهای جدی در باره حد دین

                                                            i.      نخستین رویاروییهای متدینان

1.      عکس کندن!

2.      داستان‌نویسی

3.      واکسیناسیون، تلاش برای درمان بیماریها و تفکر «رضایت به خواست خدا»

4.      سینما، تئاتر عروسکی، نقاشی و مشکلات همراه با کاربرد هر یک

                                                          ii.      تلاش برای یافتن رابطه میان دین و تجدد و مواضع مختلف درباره آن

1.      نفی مطلق همه دستاوردهای تمدن غرب: اصحاب فردید

2.      پذیرش مطلق: تقی زاده و قول به لزوم «از فرق سر تا ناخن پا فرنگی شدن»

3.      اعتقاد به امکان جمع میان دینداری و زندگی مدرن و در نتیجه اعتقاد به امکان یافتن راهکارهای دینی برای حل مشکلات عصر جدید: سید جمال، عبده، امام خمینی (ر) و...

                                                        iii.      نمونه‌هایی از مشکلات مهم در دوران حاکمیت دین در سایه جمهوری اسلامی

1.      مسئله ربا، بانک، بیمه و...

2.      عاقله و دیگر مسایل مربوط به حقوق جزا، تقابلهای آن با جرمشناسی و...

3.      مسایل مربوط به مالیاتهای اسلامی همچون زکات، خمس و...

4.      حقوق بشر، حق رأی و حاکمیت بر سرنوشت (نظر آیةالله مؤمن)، آزادی بیان، حقوق زنان و...

5.      مسایل مطرح شده در علم پزشکی همچون تشریح، خرید و فروش خون و اعضای بدن، شبیه‌سازی...

6.      مسایل مرتبط با رسانه‌های گروهی همچون صدا و سیما، لزوم گریم، پخش موسیقی و...

3.      راهکارهای پیشنهای برای حل مشکلات در جمهوری اسلامی ایران

a.       راهکارهای فقیهانه

                                                            i.      نظریه «ولایت فقیه» و «مصلحت» حضرت امام خمینی (ره) و دیگر نظریه‌های مطرح شده در فقه سیاسی شیعه

                                                          ii.      دفاع از قیاس شرعی ابوحنیفه، نظریه مقاصد و برخی دیگر از دیدگاههایی که در میان اهل سنت مطرح شده بود.

                                                        iii.      دامن زدن به نقش «عقل» همچون یکی از ادله (منابع) فقه شیعی و تلاش در گسترده کردن حوزه کاربرد این دلیل در فقه

b.      راهکارهای متکلمانه

                                                            i.      نظریه تکامل معرفت دینی

                                                          ii.      مبانی کلامی اجتهاد مهدی هادوی تهرانی و پی‌ریزی بحث مجزا و جدی در این باره

4.      جمع‌بندی بحث و نتیجه‌گیری

 

منابع بحث: آذری قمی، احمد، ولایت فقیه از دیدگاه قرآن کریم؛ حائری، عبدالهادی، نخستین رویاروییهای اندیشه‌گران ایرانی با دو رویه تمدن بورژوازی غرب؛ حقیقت، صادق، «اندیشه کلامی عبده»؛ سروش، عبدالکریم، قبض و بسط تئوریک شریعت؛ همو، «فقه در ترازو»؛ شیخ فضل الله نوری، رسایل، اعلامیه‌ها، مکتوبات...، به کوشش محمد ترکمان؛ صرامی، سیف الله، احکام مرتد از دیدگاه اسلام و حقوق بشر؛ کدیور، محسن، نظریه‌های حکومت در فقه شیعه؛ مصباح یزدی، محمد تقی، «اختیارات ولی فقیه در خارج از مرزها»؛ ملکیان، مصطفی، «فلسفه فقه».

 

 

 

مبادی فقه

جلسة چهارم: منابع فقه (ادلۀ اربعه)

22/ 12/ 1383

 

 

1.      مقدمه

a.       مروری بر بحثهای گذشته ..................................... 20 دقیقه

                                                            i.      هدف از علم فقه: به دست آوردن «حجت» شرعی در علم به «حکم شرعی»

                                                          ii.      مفهوم حجت و حکم

b.       بحث امروز: منابعی که برای به دست آوردن حکم شرعی از آنها، حجت شرعی داریم.

                                                            i.      ایضاح مفاهیم : مراد از منابع

                                                          ii.      دسته‌بندی سنتی

1.      منابع فقه: قرآن، سنت، عقل، اجماع

2.      سایر منابع: انواع رأی (قیاس، استحسان، مصالح مرسله...)، شهرت، عرف، بنای عقلا...

2.      ادلۀ اربعه

a.       کتاب .......................... 15 دقیقه

                                                            i.      تعداد آیات فقهی (آیات الاحکام) در قرآن

                                                          ii.      استدلال فقیهان در کاربرد قرآن همچون منبعی فقهی: قرآن بی‌تردید از جانب خدا نازل شده است؛ در آن تحریف به زیادت و نقصان روی نداده است؛ در بر دارندۀ مجوعۀ احکام الاهی است؛ سایر منابع نیز از آن روی حجیت دارند که شرح دهندۀ ابهامات قرآن اند.

                                                        iii.      مباحث گوناگون فقیهان پیرامون حجیت قرآن همچون یک منبع فقهی

1.      آیا ظواهر کتاب حجیت دارند؟

2.      آیا راهی هست تا عام و خاص، مطلق و مقید، محکم و متشابه، یا ناسخ و منسوخ قرآن را تمیز دهیم؟ آیا مثلا می‌توان عام قرآن را با حدیثی تخصیص زد؟ آن حدیث چه صفاتی باید داشته باشد؟

3.      اخباریان و قول به صرف حجیت سنت

a.       انما یعرف القرآن من خوطب به

b.       تحریف قرآن

                                                         iv.      کتابشناسی آیات الاحکام: احکام القرآن فراء، احکام القرآن جصاص و احکام القرآن ابن عربی

b.       سنت .......................... 15 دقیقه

                                                            i.      تعریف سنت: قول، فعل و تقریر معصوم

                                                          ii.      جایگاه سنت از نگاه فقیهان

1.      انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم

2.      اندک بودن آیات فقهی قرآن و لزوم بسط آنها توسط سنت

3.      تفاوتهای قرآن و سنت (از حیث قطعیت و دلالت، اعجاز بیانی و اجمال و تفصیل)

                                                        iii.      تفاوتها در تلقی از سنت میان فقیهان مسلمان: حجیت قول اهل بیت، صحابه، تابعین و اتباع تابعین

c.       عقل ........................... 20 دقیقه

                                                            i.      مراد از عقل همچون یک منبع استنباط حکم شرعی

                                                          ii.      دیدگاهها در بارۀ جایگاه عقل و استدلالهای هر گروه

1.      هیچ گاه عقل نمی‌تواند به فهم شرع یاری رساند (اخباریان شیعه و اصحاب حدیث سنی)

2.      همواره می‌تواند (اصحاب رأی در میان اهل سنت که به حجیت انواع رأی حکم کرده‌اند)

3.      ادراکات یقینی عقل درفهم حکم شرع معتبرند و ادراکات غیر یقینی نیستند (اصولیان شیعه)

                                                        iii.      توضیح در بارۀ قاعدۀ ملازمه

d.       اجماع ......................... 15 دقیقه

                                                            i.      دیدگاههای مختلف در بارۀ دلیل حجیت اجماع

1.      لاتجتمع امتی علی الخطأ

2.      کاشفیت از قول معصوم

                                                          ii.      راههای تحقق اجماع: اجماع صحابه، اجماع اهل حل و عقد، اجماع امت، اجماع عالمان مدینه، اجماع دخولی

                                                        iii.      انواع اجماع: محصل و منقول

3.      جمع‌بندی و نتیجه‌گیری .................................................... 15 دقیقه

a.       میزان کاربرد عملی هر یک از منابع یاد شده

b.       تفاوت ترتیب منابع در مکاتب مختلف فقهی

c.       جایگاه بحث در بارۀ مسایل مربوط به هر یک از این ادله: اصول فقه، مبحث حجیت

 

مآخذ: بجنوردی، محمد، مصادر التشریع عند الامامیة و السنة؛ خلاف، عبدالوهاب، مصادر التشریع الاسلامی فیما لا نص فیه؛ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مقالات: اجتهاد، اجماع، اصحاب رأی، اصحاب حدیث)؛ مظفر، محمد رضا، اصول الفقه (مبحث حجیت)؛ ولایی، عیسی، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول (ذیل عنوانهای یاد شده).

 

 

مبادی فقه

جلسة پنجم: علوم مورد نیاز فقیه

27/ 1/ 1384

توزیع برگه‌های امتحان ماهانة اول

 

 

 

 

 

1.       مقدمه: حوزه‌های مختلفی از علم که با فقه در ارتباطند

a.        منقولات (قرآن و حدیث و علوم نقلی مرتبط با آنها)

b.        علوم لازم برای شناسایی قراردادهای اجتماعی (علم اللغه و جز آن)

c.        معقولات (اصول فقه، فلسفة فقه و...)

2.       دانشهایی که در میان قدما به علوم مورد نیاز فقیه مشهور بوده‌اند:

a.        دانشهای لازم برای فهم قرآن

                                                            i.      تفسیر

                                                          ii.      علوم قرآن

1.       قرائات

2.       ناسخ و منسوخ

3.       اسباب النزول

4.       تناسب آیات

b.        دانشهای لازم برای فهم حدیث

                                                            i.      رجال

                                                          ii.      فقه الحدیث

                                                        iii.      فقه تطبیقی (برای فهم روایاتی از ائمه که در تقابل با فتاوای مشهور زمان خود ادا شده‌اند)

                                                          iv.      تاریخ

c.        دانش لازم برای فهم قراردادهای اجتماعی: علوم عربیت (صرف، نحو، معانی، بیان، بدیع، لغت)

d.        اصول فقه، دانش لازم برای فهم منطق کار فقهی

3.       دانشهای مدرنی که به کار استنباط فقهی می‌آیند و به تازگی کاربرد آنها رو به گسترش است:

a.        انسانشناسی

b.        زبانشناسی

c.        هرمنوتیک

d.        فلسفة فقه

e.        تاریخ فقه

 

 

 

مبادي فقه

جلسة هفتم: منطق فقهي (علم اصول)

17/ 2/ 1384(با تأخير)

 

 

1.    تعريف اصول فقه ...................................... 30  دقيقه

a.    مظفر: علم يبحث فيه عن قواعد تقع نتيجتها فقي طرق استنباط الحكم الشرعي

b.    مثال:

صغري: در قرآن امر به نماز شده است.

كبري: امر قرآن به چيزي، دلالت بر وجوب آن دارد.

نتيجه: نماز واجب است.

                                                            در اين استدلال كبري (مقدمة دوم) از اصول فقه گرفته شده است.

c.     در اصول فقه همواره از كبراهاي استدلال فقهي بحث مي‌شود.

2.    نمونه‌هايي از مباحث اصول فقه و توضيح در بارة هر يك .......................... 50 دقيقه

a.    آيا امر همواره دلالت بر وجوب دارد؟

b.    آيا اگر به كاري امر شويم و زماني معين نشد، به معناي آن است كه مي‌توانيم امتثال امر را به تأخير اندازيم؟

c.     آيا اگر امري بعد از نهي واقع شد به معناي وجوب است يا جواز؟

d.    آيا اگر يك بار از كاري نهي شديم، به معناي نهي علي‌الدوام است؟

e.     آيا در تعدد شروط، اتحاد جزا مكفي است؟

f.      آيا غايت در مغيي داخل است؟

g.    آيا امر به عام، مقتضي امتثال خاص است؟

h.    چه منابعي براي يك فقيه در كشف اوامر الاهي حجيت دارند؟

3.    آيا اصول فقه علمي آلي يا اصالي است؟ ................................................ 20 دقيقه

a.    اصول فقه علمي ابزاري براي فقه است و اگر فقه نباشد بي‌معناست.

b.    اصول فقه منطق همة علوم اسلامي است و نه فقط فقه.

 

 

 

 

مبادي فقه

جلسة هشتم: ابواب فقه و تقسيم‌بنديهاي مسايل آن

24/ 2/ 1384 (با تأخير از برنامه)

 

 

1ـ مقدمه:

1ـ1ـ         اصول كار در اين جلسه .................................................. 30 دقيقه

1ـ1ـ1ـ                تنها در اين جلسه تقسيم‌بنديهاي فقيهان از مسايل فقهي مد نظر است.

1ـ1ـ2ـ                تنها به تقسيماتي اشاره مي‌شود كه در كتب فقهي آنها مبناي تبويب ابواب قرار گرفته است.

1ـ1ـ3ـ                اگر فقيهي در كتابي اخلاقي يا... تقسيمي از احكام ارايه كرده است مد نظر نيست (مثال غزالي).

1ـ1ـ4ـ                اين تقسيم‌بنديها جامع نيست و تنها از باب ذكر نمونه است.

1ـ1ـ5ـ                افرادي كه از وجود طبقه‌بندي خاصي در كتابشان سخن مي‌رود لزوما مبدع آن نبوده‌اند.

1ـ2ـ         نمونه‌اي از پرسشهاي محتاج پژوهش كه بايد در درس «تاريخ فقه» جوابشان را جست:

1ـ2ـ1ـ                از چه تاريخي احكام فقهي با طبقه‌بندي و تدوين عرضه شد؟

1ـ2ـ2ـ                طبقه‌بنديهاي نخستين كه تا كنون ادامه يافته،  متأثر از چه فرهنگها و چه زمينه‌هاي اجتماعي بوده است؟

1ـ2ـ3ـ                نسبت ميان طبقه‌بنديهاي مختلف با مشرب فقهي صاحبان آنها چيست؟

1ـ3ـ         واضح است كه مي‌توان تقسيمات كلي ديگري هم از احكام ارايه كرد كه البته مبناي كتب فقهي در تبويب نيستند، همچون:

1ـ3ـ1ـ                تقسيم احكام به مباحات، واجبات، مستحبات، مكروهات و محرمات

1ـ3ـ2ـ                تقسيم احكام به ضروري و غير ضروري

1ـ3ـ3ـ                نمونه‌اي از تقسيمات جديدتر: تقسيم احكام فقهي به اوليه و ثانويه يا ابتدايي و حكومتي پس از انقلاب

2ـ ابواب فقه

2ـ1ـ         مروري اجمالي بر ابواب فقه در كتاب اللمعه الدمشقية شهيد اول و توضيح در بارة موضوع هر يك ............................... 40 دقيقه

2ـ1ـ1ـ                طهارت

2ـ1ـ2ـ                صلات

2ـ1ـ3ـ                زكات

2ـ1ـ4ـ                خمس

2ـ1ـ5ـ                صوم

2ـ1ـ6ـ                اعتكاف

2ـ1ـ7ـ                حج

2ـ1ـ8ـ                جهاد

2ـ1ـ9ـ                كفارات

2ـ1ـ10ـ            نذر

2ـ1ـ11ـ            قضا

2ـ1ـ12ـ            شهادات

2ـ1ـ13ـ            وقف

2ـ1ـ14ـ            عطيه

2ـ1ـ15ـ            متاجر

2ـ1ـ16ـ            دين

2ـ1ـ17ـ            رهن

2ـ1ـ18ـ            حجر

2ـ1ـ19ـ            ضمان

2ـ1ـ20ـ            حواله

2ـ1ـ21ـ            كفاله

2ـ1ـ22ـ            صلح

2ـ1ـ23ـ            شركت

2ـ1ـ24ـ            مضاربه

2ـ1ـ25ـ            وديعه

2ـ1ـ26ـ            مزارعه

2ـ1ـ27ـ            مساقات

2ـ1ـ28ـ            اجاره

2ـ1ـ29ـ            وكاله

2ـ1ـ30ـ            شفعه

2ـ1ـ31ـ            سبق و رمايه

2ـ1ـ32ـ            جعاله

2ـ1ـ33ـ            وصايا

2ـ1ـ34ـ            نكاح

2ـ1ـ35ـ            طلاق

2ـ1ـ36ـ            خلع و مبارات

2ـ1ـ37ـ            ظهار

2ـ1ـ38ـ            ايلاء

2ـ1ـ39ـ            لعان

2ـ1ـ40ـ            عتق

2ـ1ـ41ـ            تدبير و مكاتبه و استيلاد

2ـ1ـ42ـ            غصب

2ـ1ـ43ـ            لقطه

2ـ1ـ44ـ            احياء موات

2ـ1ـ45ـ            صيد و ذبائح

2ـ1ـ46ـ            اطعمه و اشربه

2ـ1ـ47ـ            ميراث

2ـ1ـ48ـ            حدود

2ـ1ـ49ـ            قصاص

2ـ1ـ50ـ            ديات

2ـ2ـ         گاه در برخي ديگر از كتابهاي فقهي، هر چند كتاب از كتابهاي فوق همچون يك باب در كتابي با نامي كلي‌تر مي آيند، مثلا:

2ـ2ـ1ـ                در نهاية شيخ طوسي، ظهار، ايلاء، خلع و مبارات در كتاب طلاق آمده است.

2ـ2ـ2ـ                در تبصرة المتعلمين علامة حلي، مبحث اعتكاف ذيل كتاب صوم، و مبحث شفعه ذيل كتاب كتاجر آمده است.

3ـ تقسيم‌بنديهاي كلي‌تر ................... 30 دقيقه

3ـ1ـ         شيعه:

3ـ1ـ1ـ                در الكافي ابوصلاح حلبي، احكام شرعي در چهار باب كلي عبادات، معاملات، ايقاعات و احكام گنجانده شده‌اند.

3ـ1ـ2ـ              در المراسم العلوية سلار احكام به عبادات و معاملات، و معاملات به عقود و احكام، و احكام به جزايي و غير آن تقسيم شده است.

3ـ1ـ3ـ                محقق نراقي در عوائد الايام، مباحث فقه را به عبادات، معاملات، عقود، احكام و سياسات تقسيم كرده است.

3ـ2ـ         سني:

3ـ2ـ1ـ                نووي در روضة الطالبين احكام را به عبادات، معاملات، مناكحات و جنايات تقسيم كرده است.

3ـ2ـ2ـ                ابن دقماق در شرح مشارع الشارع نسفي احكام را به عبادات، معاملات، مباحات، تبرعات و جنايات منحصر دانسته است.

3ـ3ـ         معمولا در فقه شيعه و سني هر گاه مي‌خواهند به همة مباحث فقهي اشاره كنند، تعبير «عبادات و معاملات» را به كار مي‌گيرند.

 

 

 

مبادي فقه

جلسة نهم: انديشه‌هاي فقهي مهم و اثرگذار

بخش اول: مكاتب مهم اهل سنت

31/ 2/ 1384

(با تأخير از برنامة زمان‌بندي)

 

 

1.       مقدمه .................................... 20 دقيقه

a.      ايضاح مفاهيم و تعابير عنوان

                                        i.      «انديشه»، نظامي برخوردار از روشها (Methods) يا رويكرد (Approach)هايي متفاوت با ديگران مراد است.

                                                             ii.      «اثرگذار»، در اين گفتار مراد انديشه‌اي است با يكي از اين سه شرط:

1.       پيروان فراوان داشته باشد.

2.       مكاتب مختلف به اتخاذ موضع در برابر آن وادار شده باشند.

3.       از حمايت قدرت سياسي برخوردار، و به نظريه‌اي رسمي و حكومتي تبديل شده باشد.

b.      روش كار در دو جلسة آينده:

                                        i.      مكاتب مختلف شيعه و سني به ترتيب تاريخ پيدايي مورد اشاره قرار خواهند گرفت.

                                                             ii.      تنها از آن ديدگاهها كه ريشه در اختلافات فقهي يا اصولي دارند ياد مي‌شود.

                                                           iii.      به مذاهب فقهي اقليتهاي جهان اسلام همچون زيديه از فرق شيعه يا اباضيه از فرق خوارج اشاره نمي‌شود.

                                                            iv.      با توجه به تنگي وقت، صرفا برخي از مكاتب ياد، و تفصيل بحث به درس تاريخ فقه واگذار مي‌گردد.

                                                              v.      تنها شاخص‌ترين چهرة هر مكتب در يادكرد آن مورد توجه قرار مي‌گيرد، هرچند بنيانگذار گاه ديگري باشد.

 

2.       ابوحنيفه (د 150ق) و قياس فقهي ...................................... 30 دقيقه

a.      توضيح معناي اصطلاحي قياس در فقه و تفاوت آن با قياس منطقي

b.      تنقيح مناط

                                        i.      مفهوم

                                                             ii.      اهميت آن در قياس

                                                           iii.      انواع قياس: منصوص العله و مستنبط العله

c.       اسباب اهميت يافتن اين روش در فقه ابوحنيفه

d.      مهمترين دلايل مخالفان در مردود شمردن اين روش

3.       ابن حزم ظاهري (د 456ق) و مكتب فقهي ظاهريه ................ 10 دقيقه

a.      مفهوم ظواهر كتاب

b.      لزوم عمل به ظواهر كتاب و سنت

c.       نهي از تعليل و تنها پذيرفتن قياس مستنبط العله

4.       شاطبي (د790ق) و نظرية «مقاصد الشريعه» ...................... 30 دقيقه

a.      مباني نظريه:

                                        i.      همة احكام شرع براي تأمين هدفي مربوط با خير بشر صادر شده‌اند.

                                                             ii.      لازم است در مقام كشف حكم شرعي به اولويت‌بندي اين مقاصد هنگام تزاحم با يكديگر توجه شود.

b.      اولويت‌بندي شاطبي: حفظ دين، عرض، نسل، مال و عقل

c.       روشهاي كشف مقاصد شريعت (به ترتيب): توجه به ظاهر اوامر و نواهي، علل آن، پيامدهاي آن، و سكوت شارع

d.      جمع‌بندي: مقاصدالشريعه، راهي براي تنقيح مناط احكام

  

 

 

منابعي براي مطالعة بيشتر: حجازي، محمدرضا، «امام خميني و شرايط اجتهاد لازم و کافي در دنياي کنوني»، نهمين کنفرانس انديشه اسلامي، تهران، 1370ش؛ حجتي کرماني، علي، «لزوم بازنگري در فقه»، کيهان انديشه، خرداد 1368ش به بعد؛ خرازي، محسن، «حول العرف»، توحيد، سال 6، شماره 43؛ خميني، روح‌الله، صحيفة نور؛ دائرةالمعارف بزرگ اسلامي، «ابن حزم»؛ ريسوني، احمد، مقاصد شريعت از ديدگاه شاطبي؛ قديري، محمد حسن، «اجتهاد و مرز ميان جمود و سهل انگاري»، کيهان فرهنگي، 30 خرداد 1369به بعد، ص29 ـ 31؛ كديور، محسن، حكومت ولايي؛ همو، نظريه‌هاي حكومت در فقه شيعه؛ كواكبيان، مصطفي، دموكراسي در نظام ولايت فقيه؛ مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي (فقه، اصول فقه)؛ مظفر، محمدرضا، اصول الفقه (بخش حجيت، مبحث قياس)؛ مهريزي، مهدي، «العرف»، آيينه پژوهش، شماره مسلسل 27.

 

 

مبادي فقه

جلسة دهم: انديشه‌هاي فقهي مهم و اثرگذار

بخش دوم: مكاتب مهم شيعه

 

 

1ـ كارهاي مقدماتي كلاس ...................... 15 دقيقه

4ـ5ـ         تحويل گرفتن برگه‌هاي امتحان ميان ترم

4ـ6ـ         تحويل دادن برگه‌هاي امتحان ماهانة دوم

2ـ شهيد اول (مق‍: 786ق) و نظرية شهرت فتوايي ............................. 20 دقيقه

4ـ7ـ         مراد از شهرت

4ـ7ـ1ـ                شهرت در فقه

1.        شهرت عملي

2.        شهرت فتوايي

4ـ7ـ2ـ                شهرت در علم الحديث (شهرت روايي)

4ـ8ـ         تفاوت اجماع با شهرت

4ـ9ـ         برخي دلايل معتقدان به حجيت شهرت فتوايي:

4ـ9ـ1ـ                وقتي خبر واحد كه سبب وقوع ظن به محتواي آن مي‌شود حجت باشد، به طريق اولي فتواي مشهور حجت است.

4ـ9ـ2ـ                برخي اخبار اهل بيت (ع) كه به اخذ قول مشهور در مسايل فقهي امر كرده‌اند.

4ـ10ـ     پاسخهايي كه به اين استدلالها داده شده است.

4ـ11ـ     اهميت كاربردي نظرية شهرت فتوايي در تنظيم قوانين مدني ايران

 

3ـ ملا امين استرآبادي (د 1036ق) و اخباري‌گري ............................ 35 دقيقه

4ـ12ـ     شرايط اجتماعي ظهور نظريه

4ـ13ـ     مباني ديدگاه وي

4ـ13ـ1ـ            ممنوعيت اجتهاد همچون يك روش براي كشف حكم شرعي

1.        عقل انسان در اجتهاد براي فهم حكم شرع و در استدلال بر هر امر ديگري بس ناتوان و پرخطاست.

2.        هر گونه فراتر رفتن از ظواهر روايات (اجتهاد) دخالت دادن عقل در حوزة فهم دين محسوب مي‌شود.

3.        آميختن اجتهاد و ديدگاه شخصي در فهم حكم شرع، سبب راه خطا پيمودن است.

4ـ13ـ2ـ            حجيت نداشتن قرآن براي عموم

1.        «انما يعرف القرآن من خوطب به»

2.        وظيفة ما تنها اين است كه ببينيم اهل بيت قرآن را چگونه فهميده‌اند.

3.        استناد مستقيم به قرآن كريم و استفاده از آن همچون دليل فقهي ممنوع است.

4ـ13ـ3ـ            حجيت روايات

1.        رواياتي كه در كتب اربعة شيعه آمده، همه صحيح است.

2.        روش برخورد با روايات متعارض: تخيير

3.        روش برخورد در مقام عدم وجود روايت: آسودگي و فراغت از تكليف

4ـ14ـ     نتايج عملي

4ـ14ـ1ـ            نوشته شدن جوامع حديثي متأخر شيعه

4ـ14ـ2ـ            تنگناها در انتخاب قاضي در بلاد مختلف شيعي

4ـ14ـ3ـ            رواج تفكر قشري‌گرايي

4ـ15ـ     مخالفتهاي وحيد بهبهاني (د 1206ق) و ترويج اصولي‌گري در برابر اين روش

 

4ـ امام خميني (د 1409ق) و نظرية مصلحت .................................. 30 دقيقه

4ـ16ـ     مقدمه:

4ـ16ـ1ـ            پيامدهاي فقهي انقلاب اسلامي ايران

4ـ16ـ2ـ            نظرية ولايت فقيه و راهكارهاي آن براي حل مشكلات عصر جديد

4ـ17ـ     نمونه‌هايي از مشكلات جديد

4ـ17ـ1ـ            حمله‌هاي موشكي عراق

4ـ17ـ2ـ            بالا رفتن قيمت مسكن

4ـ17ـ3ـ            نياز صدا و سيماي جمهوري اسلامي به موسيقي

4ـ18ـ     تبيين نظرية مصلحت

4ـ18ـ1ـ            در ميان واجبات مختلف، برخي نزد شارع شايان اهميت بيشترند.

4ـ18ـ2ـ            حفظ نظام اسلامي از هر آنچه سبب ضعف آن شود از اهم واجبات است (حتي نماز هم به خاطر آن تعطيل بردار است).

4ـ18ـ3ـ            تنها فرد واجد صلاحيت براي تشخيص اين امر، ولي فقيه است.

مبادي فقه

جلسة يازدهم: مخالفان فقه و خرده‌گيريها

 

 

 

پرسشهای امتحان ماهانة اول:

1.       این که موضوع علم فقه افعال المکلفین است، چگونه بر متودولوژی این علم اثر می‌گذارد؟

2.       در فقه اسلامی برای زکات غلات و چهارپایان محاسبات بسیار دقیق و ریزی صورت گرفته است؛ حال آن که سرمایه‌دار مالک کارخانة ماشین‌سازی بر اساس هیچ یک از مکاتب فقهی لازم نیست زکات بپردازد. مشکل کجاست؟

3.       به پنج نمونه از مشکلات حاصل از تدوین حقوق در جوامع مدرن اسلامی بر اساس فقه سنتی اشاره کنید.

 

 

 

امتحان ماهانة دوم

مبادي فقه

مدرس: فرهنگ مهروش

7/ 3/ 1384

 

 

 

دانشجوي گرامي،

                                                                                         با سلام و آرزوي توفيق، خواهشمندم پيش از پاسخ به پرسشها، توضيحات اين چند خط را با دقت ب

خوانيد.

به پرسشهاي 1ـ4 همگي، و از ميان پرسشهاي

5 ـ7 تنها به يكي پاسخ دهيد. اين امتحان 10 نمره از نمرة پاياني شما را در بر خواهد گرفت. فلسفة آن آگاهي يافتن من و شما از نقاط قوت و ضعف خويش، و تمريني براي نگارش علمي، نقادي و نقدپذيري است، خواهشمندم در شرايط بي‌علاقگي، کسالت، يا هر عذر ديگري از اين دست، هيچ ننويسيد و وقتي زنده را بدان اختصاص دهيد. پاسخهاي شما تنها هفتة بعد از امتحان دريافت خواهد شد و نمره‌ها بر خلاف امتحانهاي پيشين قابل بازيابي نخواهد بود.

در صورتي که در اين امتحان قادر به کسب نمرة بالاتر از 17 (از 20 نمره) شويد، آگاهيهاي شما از مبادي فقه در حد يک دانشجوي خوب رشتة الاهيات خواهد بود. دانشجوياني که نمره‌اي ميان 12 تا 17 کسب کنند، آنچه را که از يک دانشجوي متوسط رشتة الاهيات انتظار مي‌رود برآورده‌اند.

لازم است پاسخ شما معلوم كند كه درس را فهميده‌ايد. کلية مطالب تنها با انشاي شخص شما نوشته شده باشند. بدين سان، از آوردن کلمات و جملاتي که خود معناي آن را نفهميده‌ايد به شدت پرهيز کنيد و در اين زمينه تا حد ممکن سختگير باشيد؛ چرا که در اين صورت به برگة شما نمرة صفر تعلق خواهد گرفت. مطمئن باشيد پرسشها به گونه‌اي طراحي شده‌اند که براي دست‌يابي به اين اهداف، مطالعة صرف آن پاره از کتاب که در بردارندة توضيحاتي در بارة مطلب است بسنده نخواهد بود. بر پاية همين منطق، لازم است از رونويسي مطالب کتابها و نگارش استدلالي بجز آنچه خود بدان معتقديد و مي‌توانيد پس از استمرار بحث حضوري و روياروي از آن دفاع کنيد، جدا بپرهيزيد؛ چرا که سودي برايتان ندارد، وقت مدرس را مي‌گيرد و ازيرا گونه‌اي توهين به وي تلقي خواهد شد.

در پاسخ به اين پرسشها، استفاده از منابعي كه در خلال درس معرفي شده، ضروري است. لازم است وقتي مطلبي را از كسي نقل مي‌كنيد، حتما به گونه‌اي دقيق به آثار وي ارجاع دهيد. افزون بر اين، لازم است منابع خود را در پاسخگويي به سؤال ياد كنيد. كاربرد منابع دست اول به دريافت نمره‌هاي ارفاقي خواهد انجاميد. به هر روي، ارجاع بايد به گونه‌اي باشد كه مدرس بتواند با مراجعه به منبع، مطلب را بيابد. بدين سان افزون بر جلد و صفحه، يادكرد مشخصات نشر كتابها نيز لازم است.

حتما اصل سؤال را هم در برگة پاسخها نوشته، يا برگة پرسشها را به پاسخنامة خود ضميمه كنيد. پاسخها را تنها بر برگة سفيد آـ4 و تنها با خودکار مشکي بنويسيد. لازم است نوشتة شما از طرف راست 8 سانتي‌متر حاشيه داشته باشد و در هر صفحه بيش از 15 خط نوشته نشود. نام خود را تنها در گوشة سمت چپ بالاي برگه بنويسيد. جز اين، برگة امتحاني از شما گرفته نخواهد شد.

رعايت حجم پاسخها بر پاية همان مقدار که براي هر سؤال مجاز دانسته شده، ضروري است. اگر کمتر از حجم ياد شده نيز توضيح دهيد، بدان معناست که مطلب بيشتري براي بيان در خاطر نداشته‌ايد و اگر بيشتر بنويسيد، بدان معناست که (با فرض درست بودن پاسخ) در بيان آنچه فهميده‌ايد ضعف داريد. بدين سان، لازم خواهد شد هم فشرده نويسي و هم نگارش ضابطه‌مند را تمرين کنيد. پيش از پاكنويس كردن پاسخها، در موارد ترديد براي رفع غلطهاي املايي به فرهنگ لغت مراجعه كنيد. غلط املايي در شأن دانشجو نيست و در صورت مشاهده، نمرة صفر منظور خواهد شد. بکوشيد چينش مطالب در نوشتة شما از يک نظم منطقي برخوردار باشند؛ چنان که خواننده به آسودگي بتواند استدلالهايتان را دنبال کند. رعایت علایم نگارشی (نقطه، ويرگول، علامت تعجب، نقطه‌ويرگول، علامت سؤال، گيومه، پرانتز، تورفتگي آغاز پاراگراف...) ضروری است.

موفق باشيد.

1.       در بارة اين اصطلاحات و عبارات چنان توضيح دهيد كه معلوم شود آنها را فهميده‌ايد: علوم تجويزي، شهرت فتوايي، نظرية مقاصد، «در اصول فقه از كبراهاي استدلال فقهي بحث مي‌شود»، تنقيح مناط (هر كدام حدود 50 ـ 200 كلمه، جمعا 20 نمره).

2.       موضوع هر يك از اين ابواب فقهي چيست: جعاله، شفعه، سبق و رمايه، احياء موات و خلع؟ (هر كدام حدود 25 ـ 75 كلمه، 20 نمره).

3.       ديدگاههاي مختلف را در بارة جايگاه اصول فقه و ارتباط آن با علم فقه توضيح دهيد (حدود 100 ـ 300 كلمه، 15 نمره).

4.       انواع قياس را از جهت مشخص بودن مناط حكم بيان كرده، تفاوت آنها را توضيح دهيد (حدود 50 ـ 100 كلمه، 15 نمره).

5.       ديدگاه شيعيان در بارة پذيرش يا رد قياس فقهي چيست؟ (حدود 100ـ 150 كلمه، 30 نمره).

6.       «مصلحت» همچون روشي براي تعيين حكم شرعي (به معناي مورد نظر حضرت امام خميني (ره)) با روش فقهي قياس شرعي چه شباهتها و تفاوتهايي را داراست (حدود 200ـ 400 كلمه، 30 نمره)

7.       از معاصران، فقيهان بسياري بحث كرده‌اند كه «آيا در تشخيص حكم شرعي مكلفان، مصلحت اجتماع مي‌تواند مورد توجه قرار گيرد يا نه»؛ به نظر شما آيا اين يك بحث فقهي است، يا اصولي؟ چرا؟ (حدود 100 ـ 200 كلمه، 30 نمره).

 

 

 

 

امتحان ميان ترم

مبادي فقه

مدرس: فرهنگ مهروش

24/ 2/ 1384

 

 

 

دانشجوي گرامي،

                                                                                         با سلام و آرزوي توفيق، خواهشمندم پيش از پاسخ به پرسشها، توضيحات اين چند خط را با دقت بخوانيد.

به همة پرسشهاي زير پاسخ دهيد. اين امتحان 30 نمره از نمرة پاياني شما را در بر خواهد گرفت. فلسفة آن آگاهي يافتن من و شما از نقاط قوت و ضعف خويش، و تمريني براي نگارش علمي، نقادي و نقدپذيري است، خواهشمندم در شرايط بي‌علاقگي، کسالت، يا هر عذر ديگري از اين دست، هيچ ننويسيد و وقتي زنده را بدان اختصاص دهيد. پاسخهاي شما تنها هفتة بعد از امتحان دريافت خواهد شد. اين پاسخها به دقت تصحيح شده، براي دفاع شما از نقدها، در اختيارتان قرار مي‌گيرد. از آن پس نيز يک هفته فرصت داريد که ديدگاه خويش را در رد و قبول نقدها اعلام فرماييد.

در صورتي که در اين امتحان قادر به کسب نمرة بالاتر از 85 شويد، آگاهيهاي شما از مبادي فقه در حد يک دانشجوي خوب رشتة الاهيات خواهد بود. دانشجوياني که نمره‌اي ميان 60 تا 85 کسب کنند، آنچه را که از يک دانشجوي متوسط رشتة الاهيات انتظار مي‌رود برآورده‌اند.

لازم است پاسخ شما معلوم كند كه درس را فهميده‌ايد. کلية مطالب تنها با انشاي شخص شما نوشته شده باشند. بدين سان، از آوردن کلمات و جملاتي که خود معناي آن را نفهميده‌ايد به شدت پرهيز کنيد و در اين زمينه تا حد ممکن سختگير باشيد؛ چرا که در اين صورت به برگة شما نمرة صفر تعلق خواهد گرفت. مطمئن باشيد پرسشها به گونه‌اي طراحي شده‌اند که براي دست‌يابي به اين اهداف، مطالعة صرف آن پاره از کتاب که در بردارندة توضيحاتي در بارة مطلب است بسنده نخواهد بود. بر پاية همين منطق، لازم است از رونويسي مطالب کتابها و نگارش استدلالي بجز آنچه خود بدان معتقديد و مي‌توانيد پس از استمرار بحث حضوري و روياروي از آن دفاع کنيد، جدا بپرهيزيد؛ چرا که سودي برايتان ندارد، وقت مدرس را مي‌گيرد و ازيرا گونه‌اي توهين به وي تلقي خواهد شد.

در پاسخ به اين پرسشها، استفاده از منابعي كه در خلال درس معرفي شده، ضروري است. لازم است وقتي مطلبي را از كسي نقل مي‌كنيد، حتما به گونه‌اي دقيق به آثار وي ارجاع دهيد. افزون بر اين، لازم است منابع خود را در پاسخگويي به سؤال ياد كنيد. كاربرد منابع دست اول به دريافت نمره‌هاي ارفاقي خواهد انجاميد. به هر روي، ارجاع بايد به گونه‌اي باشد كه مدرس بتواند با مراجعه به منبع، مطلب را بيابد. بدين سان افزون بر جلد و صفحه، يادكرد مشخصات نشر كتابها نيز لازم است.

پاسخها را تنها بر برگة سفيد آـ4 و تنها با خودکار مشکي بنويسيد. لازم است نوشتة شما از طرف راست 8 سانتي‌متر حاشيه داشته باشد و در هر صفحه بيش از 15 خط نوشته نشود. نام خود را تنها در گوشة سمت چپ بالاي برگه بنويسيد. جز اين، برگة امتحاني از شما گرفته نخواهد شد.

لازم است رعايت حجم پاسخها بر پاية همان مقدار که براي هر سؤال مجاز دانسته شده، ضروري است. اگر کمتر از حجم ياد شده نيز توضيح دهيد، بدان معناست که مطلب بيشتري براي بيان در خاطر نداشته‌ايد و اگر بيشتر بنويسيد، بدان معناست که (با فرض درست بودن پاسخ) در بيان آنچه فهميده‌ايد ضعف داريد. بدين سان، لازم خواهد شد هم فشرده نويسي و هم نگارش ضابطه‌مند را تمرين کنيد. پيش از پاكنويس كردن پاسخها، در موارد ترديد براي رفع غلطهاي املايي به فرهنگ لغت مراجعه كنيد. غلط املايي در شأن دانشجو نيست و در صورت مشاهده، نمرة صفر منظور خواهد شد. بکوشيد چينش مطالب در نوشتة شما از يک نظم منطقي برخوردار باشند؛ چنان که خواننده به آسودگي بتواند استدلالهايتان را دنبال کند. رعایت علایم نگارشی (نقطه، ويرگول...) ضروری است.

موفق باشيد.

 

 

 

1.     جايگاه علم فقه را در ميان معارف بشري و هم علوم اسلامي تبيين كنيد (حدود 200 كلمه، 10 نمره).

2.     مثالي بزنيد كه معلوم كند فهميده‌ايد مباني كلامي فقيه چگونه بر اجتهاد فقهي وي اثر مي گذارند (100 كلمه، 15 نمره).

3.     تقليل‌گرايان در بارة مسايل علم فقه چه ديدگاهي دارند؟ (500 كلمه، 15 نمره)

4.     چهار نمونه از مسايل مطرح در علم اصول را با يادكرد جايگاه آن در ذيل ابواب اين علم توضيح دهيد (هر يك 100 كلمه، مجموعا 20 نمره).

5.     موضوع هر يك از ابواب فقهي زير چيست؟ (هر يك 50 كلمه، مجموعا 25 نمره)

a.        ايلاء

b.        خلع

c.        مبارات

d.        لقطه

e.        جعاله

f.         متاجر

g.       سبق و رمايه

h.       تدبير و مكاتبه و استيلاد

i.         كفاله

j.         حجر

6.     ده كتاب فقهي در بر دارندة همه مباحث را با يادكرد مؤلفان و سال درگذشت آنها نام بريد و در بارة سال درگذشت آنها به منابعي دست اول ارجاع دهيد (15 نمره).