طرح درس فقه تخصصی ١ (نیمسال اول ١٣٨٤ـ١٣٨٥)                                                          

 

     متأسفانه سیلابس کلی درس موجود نیست. در طراحی این طرح درسها، افزون بر زمان اختصاص داده شده به طرح هر مبحث که در طرح درسها یاد شده، زمان باقی مانده از ١٠٠ دقیقه کلاس درس در هر جلسه، به روخوانی متن عربی و توضیح مشکلات خواندن متن لمعه، یا احیانان متون دیگری همچون بخشهایی از مختلف الشیعه، جواهر الکلام و جز آنها اختصاص یافته است.

 

 

فقه تخصصي1

جلسۀ دوم: آغاز بحث از موارد وجوب زكات

1/ 8/ 1384

 

 

                        توضيحات كلي ................ 30 دقيقه

1ـ1ـ          جايگاه زكات در تعاليم اسلامي

1ـ1ـ1ـ                   زكات از ضروريات دين است.

1ـ1ـ2ـ                   منكر آن (با علم به ضروري دين بودنش) كافر است.

1ـ2ـ          معناي لغوي

1ـ2ـ1ـ                   نمو و زياد شدن: ذلك ازكي لكم و اطهر (بقره/ 2/ 232)

1ـ2ـ2ـ                   طهارت و پاكي: اقتلت نفسا زكية (كهف/ 18/ 74)

1ـ3ـ          معناي شرعي:

1ـ3ـ1ـ                   سهمي از مال كه خداوند براي فقيران و كارهاي خير معين كرده است.

1ـ3ـ2ـ                   با پرداخت آن مال انسان پاك مي‌شود.

1ـ3ـ3ـ                   با پرداخت آن، مال انسان بركت پيدا مي‌كند و زياد مي‌شود.

1ـ4ـ          انواع زكات:

1ـ4ـ1ـ                   زكات مال (آغاز بحث ما در اين باره خواهد بود)

1ـ4ـ2ـ                   زكات بدن (زكات فطره: بعدا صحبت خواهد شد)

                        تجب زكات المال علي البالغ العاقل الحر المتمكن من التصرف ........................... 40 دقيقه

2ـ1ـ          اشتراط عقل:

2ـ1ـ1ـ                   بر كودك و ديوانه كه صاحب مال باشند، زكات واجب نيست.

2ـ1ـ2ـ                   پرداخت زكات بر ولي آنها واجب نيست (و مستحب است)

2ـ2ـ          اشتراط حريت: بر بنده (اگر صاحب اموالي باشد) پرداخت زكات واجب نيست؛ زيرا:

2ـ2ـ1ـ                   يا معتقديم عبد مالك نمي‌شود، و هر چه به او برسد مال مولاست، پس عبد چيزي ندارد كه بدهد.

2ـ2ـ2ـ                   يا معتقديم عبد مالك مي‌شود ولي اذن تصرف ندارد، پس باز هم اختيار اموال او با مولاي اوست.

2ـ3ـ          اشتراط تمكن بر تصرف، يعني از كساني نباشد كه حق تصرف در اموال خود را ندارند.

2ـ3ـ1ـ                   انواع عدم تمكن بر تصرف:

2ـ3ـ1ـ1ـ    شرعي:

2ـ3ـ1ـ1ـ1ـ               كسي كه اموالي را كه قرار است بدان زكات تعلق گيرد، جايي گرو گذاشته است.

2ـ3ـ1ـ1ـ2ـ               كسي كه نذر كرده است كل مالي را كه بدان زكات تعلق مي‌گيرد صدقه بدهد.

2ـ3ـ1ـ1ـ3ـ               كسي كه مال، ملك او نيست و وقف بر او و نسلهاي بعدي است.

2ـ3ـ1ـ2ـ    عقلي

2ـ3ـ1ـ2ـ1ـ               كسي كه مالش را دزديده، يا غصب كرده‌اند.

2ـ3ـ1ـ2ـ2ـ               كسي كه اموالش نزد ديگري امانت بوده، و اكنون ودعي منكر شده است.

2ـ3ـ1ـ2ـ3ـ               كسي كه مالي از طريق هبه يا ارث يا... به او رسيده، ولي هنوز قبض نكرده است.

 

 

 

فقه تخصصي1

جلسۀ سوم: آغاز بحث از موارد وجوب زكات

1/ 8/ 1384

 

                        توضيحات كلي .............................. 30 دقيقه

3ـ1ـ          جايگاه زكات در تعاليم اسلامي

3ـ1ـ1ـ                   زكات از ضروريات دين است.

3ـ1ـ2ـ                   منكر آن (با علم به ضروري دين بودنش) كافر است.

3ـ2ـ          معناي لغوي

3ـ2ـ1ـ                   نمو و زياد شدن: ذلك ازكي لكم و اطهر (بقره/ 2/ 232)

3ـ2ـ2ـ                   طهارت و پاكي: اقتلت نفسا زكية (كهف/ 18/ 74)

3ـ3ـ          معناي شرعي:

3ـ3ـ1ـ                   سهمي از مال كه خداوند براي فقيران و كارهاي خير معين كرده است.

3ـ3ـ2ـ                   با پرداخت آن مال انسان پاك مي‌شود.

3ـ3ـ3ـ                   با پرداخت آن، مال انسان بركت پيدا مي‌كند و زياد مي‌شود.

3ـ4ـ          انواع زكات:

3ـ4ـ1ـ                   زكات مال (آغاز بحث ما در اين باره خواهد بود)

3ـ4ـ2ـ                   زكات بدن (زكات فطره: بعدا صحبت خواهد شد)

                        تجب زكات المال علي البالغ العاقل الحر المتمكن من التصرف .................................. 40 دقيقه

4ـ1ـ          اشتراط عقل:

4ـ1ـ1ـ                   بر كودك و ديوانه كه صاحب مال باشند، زكات واجب نيست.

4ـ1ـ2ـ                   پرداخت زكات بر ولي آنها واجب نيست (و مستحب است)

4ـ2ـ          اشتراط حريت: بر بنده (اگر صاحب اموالي باشد) پرداخت زكات واجب نيست؛ زيرا:

4ـ2ـ1ـ                   يا معتقديم عبد مالك نمي‌شود، و هر چه به او برسد مال مولاست، پس عبد چيزي ندارد كه بدهد.

4ـ2ـ2ـ                   يا معتقديم عبد مالك مي‌شود ولي اذن تصرف ندارد، پس باز هم اختيار اموال او با مولاي اوست.

4ـ3ـ          اشتراط تمكن بر تصرف، يعني از كساني نباشد كه حق تصرف در اموال خود را ندارند.

4ـ3ـ1ـ                   انواع عدم تمكن بر تصرف:

4ـ3ـ1ـ1ـ    شرعي:

4ـ3ـ1ـ1ـ1ـ               كسي كه اموالي را كه قرار است بدان زكات تعلق گيرد، جايي گرو گذاشته است.

4ـ3ـ1ـ1ـ2ـ               كسي كه نذر كرده است كل مالي را كه بدان زكات تعلق مي‌گيرد صدقه بدهد.

4ـ3ـ1ـ1ـ3ـ               كسي كه مال، ملك او نيست و وقف بر او و نسلهاي بعدي است.

4ـ3ـ1ـ2ـ    عقلي

4ـ3ـ1ـ2ـ1ـ               كسي كه مالش را دزديده، يا غصب كرده‌اند.

4ـ3ـ1ـ2ـ2ـ               كسي كه اموالش نزد ديگري امانت بوده، و اكنون ودعي منكر شده است.

4ـ3ـ1ـ2ـ3ـ               كسي كه مالي از طريق هبه يا ارث يا... به او رسيده، ولي هنوز قبض نكرده است.

 

 

 

 

فقه تخصصي1

جلسۀ چهارم: مواردي كه بدانها زكات تعلق مي‌گيرد.

8/ 8/ 1384

 

 

 

                        مواردي كه بدان زكات تعلق مي‌گيرد

5ـ1ـ          اموالي كه زكات آنها واجب است (نه چيز)

5ـ1ـ1ـ                   انعام ثلاثه (گاو، گوسفند، شتر)

5ـ1ـ2ـ                   غلات اربع (گندم، جو، خرما، كشمش)

5ـ1ـ3ـ                   نقدين (طلا و نقره)

5ـ2ـ          اموالي كه زكات آنها مستحب است:

5ـ2ـ1ـ                   غلات مكيل يا موزون (غلاتي كه با پيمانه يا توزين فروخته مي‌شوند)، مثل عدس، ماش، نخود...

5ـ2ـ2ـ                   زكات مال التجاره (سرمايۀ تجارت)

5ـ2ـ3ـ                   در اسبهاي ماده، به چند شرط:

5ـ2ـ3ـ1ـ    عمدتا از علف بيابان چريده باشد (سائمه از ريشۀ سوم، به معناي چريدن است)

5ـ2ـ3ـ2ـ    حيوان، حيوان كار نباشد و بيكار باشد.

5ـ2ـ3ـ3ـ    حد اقل مالك آن يك رأس را مالك باشد، اگر چه مشاركتي.

5ـ2ـ3ـ4ـ    مقدار زكات آن: براي اسب اصيل، سالي دو دينار و براي اسبهاي غير اصيل، يك دينار.

5ـ2ـ4ـ                   تذكر در بارۀ اشتباه مترجم

5ـ2ـ5ـ                   زكات در برده‌ها،‌ قاطرها و الاغها مستحب نيست.

 

 

 

فقه تخصصي

جلسۀ پنجم: نصابها

15/ 8/ 1384

  

 

                        ادامۀ بحث از هفتۀ پيش

6ـ1ـ          اموالي كه زكات آنها مستحب است:

6ـ1ـ1ـ                   غلات مكيل يا موزون (غلاتي كه با پيمانه يا توزين فروخته مي‌شوند)، مثل عدس، ماش، نخود...

6ـ1ـ2ـ                   زكات مال التجاره (سرمايۀ تجارت)

6ـ1ـ3ـ                   در اسبهاي ماده، به چند شرط:

6ـ1ـ3ـ1ـ    عمدتا از علف بيابان چريده باشد (سائمه از ريشۀ سوم، به معناي چريدن است)

6ـ1ـ3ـ2ـ    حيوان، حيوان كار نباشد و بيكار باشد.

6ـ1ـ3ـ3ـ    حد اقل مالك آن يك رأس را مالك باشد، اگر چه مشاركتي.

6ـ1ـ3ـ4ـ    مقدار زكات آن: براي اسب اصيل، سالي دو دينار و براي اسبهاي غير اصيل، يك دينار.

6ـ2ـ          تذكر در بارۀ اشتباه مترجم

6ـ3ـ          زكات در برده‌ها،‌ قاطرها و الاغها مستحب نيست.

                        نصاب اموال

7ـ1ـ          حيوان

7ـ2ـ          غلات

7ـ3ـ          نقدين

 

  

 

 

 

 

امتحان ماهانۀ اول

نام درس: فقه تخصصي1 

مدرس: فرهنگ مهروش 

نام و نام خانوادگي ............................................

نمرۀ واقعي اول ............. از صد (........... از 20).

نمرۀ واقعي نهايي .......... از صد (........... از 20).

نمرۀ رسمي ................................. از بيست نمره.

تاريخ امتحان: 21/ 9/ 1384

 

 

دانشجوي گرامي،

با سلام و آرزوي توفيق، خواهشمندم پيش از پاسخ به پرسشها، توضيحات اين چند خط را با دقت بخوانيد.

به پرسشهاي 1ـ4 همگي پاسخ دهيد. اين امتحان تا سقـف 10 نمرۀ مثبت (از 100 نمره) به نمرۀ پاياني شما خواهد افزود و از آن هيچ نخواهد كاست. فلسفۀ آن آگاهي يافتن من و شما از نقاط قوت و ضعف خويش، و تمريني براي نگارش علمي، نقادي و نقدپذيري است. خواهشمندم در شرايط بي‌علاقگي، كسالت، يا هر عذر ديگري از اين دست، هيچ ننويسيد و وقتي زنده را بدان اختصاص دهيد.

پاسخهاي شما تنها هفتۀ بعد از امتحان دريافت خواهد شد. در صورت نياز به مشورت مدرس در طول اين هفته، مي‌توانيد از طريق پست الكتروني (ايميل)، پرسشهاي خود را با او در ميان گذاريد. هفته‌اي پس از دريافت برگه‌هاي شما، مدرس نقد خويش را نسبت به پاسخها باز مي‌نمايد و آن گاه در پي رفع اشكالات از جانب شما، نمرۀ نهايي منظور خواهد شد.

هر گاه در اين امتحان قادر به كسب نمرۀ واقعي بالاتر از 85 (از 100 نمره) شويد، آگاهيهاي شما در حد يك دانشجوي خوب رشتۀ الاهيات است. دانشجوياني كه نمره‌اي ميان 60 تا 85 كسب كنند، آنچه را كه از يك دانشجوي متوسط رشتۀ الاهيات انتظار مي‌رود برآورده‌اند.

افزون بر «نمرۀ واقعي»، «نمرۀ رسمي» نيز برايتان ثبت خواهد افتاد كه نشان مي‌دهد پايان نيمسال با چنين گونه پاسخي به پرسشها، در حدود چه نمره‌اي به ادارۀ امتحانات گزارش خواهد گشت. نمرۀ رسمي، به هيچ روي نشانگر بنيۀ علمي شما نيست و نمرۀ مثبتي كه به تلاشتان تعلق مي‌گيرد، بر آن پايه نخواهد بود.

لازم است پاسخ شما معلوم كند كه درس را فهميده‌ايد. كليۀ مطالب تنها با انشاي شخص شما نوشته شده باشند. بدين سان، از آوردن كلمات و جملاتي كه خود معناي آن را نفهميده‌ايد به شدت پرهيز كنيد و در اين زمينه تا حد ممكن سختگير باشيد؛ چرا كه در اين صورت به برگۀ شما نمرۀ واقعي (و نه رسمي) صفر تعلق خواهد گرفت. مطمئن باشيد پرسشها به گونه‌اي طراحي شده‌اند كه براي دست‌يابي به اين اهداف، مطالعۀ صرف آن پاره از كتاب كه در بردارندۀ توضيحاتي در بارۀ مطلب است بسنده نخواهد بود. بر پايۀ همين منطق، لازم است از رونويسي مطالب كتابها و نگارش استدلالي بجز آنچه خود بدان معتقديد و مي‌توانيد پس از استمرار بحث حضوري و روياروي از آن دفاع كنيد، جدا بپرهيزيد؛ چرا كه سودي برايتان ندارد، وقت مدرس را مي‌گيرد و ازيرا گونه‌اي توهين به وي تلقي خواهد شد.

در پاسخ به اين پرسشها، كاربرد منابعي كه در خلال درس معرفي شده، گر چه ضروري نيست، بسيار مفيد است. لازم است وقتي مطلبي را از كسي نقل مي‌كنيد، حتما به گونه‌اي دقيق به آثار وي ارجاع دهيد. افزون بر اين، لازم است منابع خود را در پاسخگويي به سؤال ياد كنيد. كاربرد منابع دست اول به دريافت نمره‌هاي ارفاقي خواهد انجاميد. به هر روي، ارجاع بايد به گونه‌اي باشد كه مدرس بتواند با مراجعه به منبع، مطلب را بيابد. بدين سان افزون بر جلد و صفحه، يادكرد مشخصات نشر كتابها نيز لازم است.

حتما: ١) برگۀ پرسشها را به پاسخنامۀ خود ضميمه، و شمارۀ پرسش را در پاسخ قيد كنيد؛ ٢) تنها بر برگۀ سفيد آـ4 و تنها با خودكار مشكي بنويسيد؛ ٣) لازم است نوشتۀ شما از طرف راست 8 سانتي‌متر حاشيه داشته باشد و در هر صفحه بيش از 15 خط نوشته نشود؛ 4) مشخصات خود را تنها در كادر پيش‌بيني شده بنويسيد؛ 5) جز منگنه كردن (تنها از محل مشخص شده)، هيچ روش ديگري را براي به هم پيوستن برگه‌هاي خود، كار نگيريد و از افزودن شيرازه و طلق ومانند آنها خودداري كنيد. جز اينها، برگۀ امتحاني از شما گرفته نخواهد شد.

رعايت حجم پاسخها بر پايۀ همان مقدار كه براي هر سؤال مجاز دانسته شده، ضروري است. اگر كمتر از حجم ياد شده نيز توضيح دهيد، بدان معناست كه مطلب بيشتري براي بيان در خاطر نداشته‌ايد و اگر بيشتر بنويسيد، بدان معناست كه (با فرض درست بودن پاسخ) در بيان آنچه فهميده‌ايد ضعف داريد. بدين سان، لازم خواهد شد هم فشرده نويسي و هم نگارش ضابطه‌مند را تمرين كنيد. پيش از پاكنويس كردن پاسخها، در موارد ترديد براي رفع غلطهاي املايي به فرهنگ لغت مراجعه كنيد. غلط املايي در شأن دانشجو نيست و در صورت مشاهده، نمرۀ (واقعي) صفر منظور خواهد شد.

بكوشيد چينش مطالب در نوشتۀ شما از يك نظم منطقي برخوردار باشند؛ چنان كه خواننده به آسودگي بتواند استدلالهايتان را دنبال كند. رعايت علايم نگارشي (نقطه، ويرگول، علامت تعجب، نقطه‌ويرگول، علامت سؤال، گيومه، پرانتز، تورفتگي آغاز پاراگراف...) ضروري است.

موفق باشيد.

 

  

 

    متن زير را به دقت اعراب و سپس كنيد.

تجب زكاة المال على البالغ العاقل الحر المتمكن من التصرف في الانعام الثلاثة والغلات الأربع والنقدين، وتستحب فيما تنبت الأرض من المكيل والموزون، وفي مال التجارة وأوجبها ابن بابويه فيه.

    يك گاوداري با 185 رأس گاو كه آبانماه سال 1384 از زمان تأسيس آن 10 ماه مي‌گذرد، توسط دو شريك الف و ب با نسبت سهام ٧٠ به 30، هم اكنون با زايمان گاوها، برخوردار از 36 رأس گوساله شده است. معين كنيد كه چه مقدار زكات لازم است پرداخت شود؟

    چرا اگر احشام در مرتعي چريده باشند كه فرد خود اجاره، و براي آن مرتع پول پرداخت كرده باشد، باز هم بايد گوسفندان را در حكم بيابانچر فرض، و زكات آنها را محاسبه و پرداخت كند؟ (بر پايۀ فقه شيعه).

    تمكن در تصرف را كه از شرايط فرد زكات دهنده بود، با يادكرد شقوق مختلف عدم تمكن بر آن و مثال براي هر يك توضيح دهيد.

 

                                                              

 

امتحان پايان ترم

قابل توجه مراقبان محترم: ضمن عرض خسته نباشيد، همراه داشتن هر گونه جزوه، كتاب درسي و يادداشت در جلسۀ امتحان بدون اشكال است. ضميمه كردن  پرسشنامه به پاسخها ضروري است ـ طراح.

طراح سؤال: فرهنگ مهروش

مدت زمان پاسخگويي: 90 دقيقه

تعداد صفحۀ سؤال: 1 صفحه

تاريخ امتحان:26/ 10/ 1384

ساعت امتحان: 30: 15

برگ سؤال امتحان پايان نيمسال اول

سال تحصيلي 1384ـ138٥

درس: فقه تخصصي1

شمارۀ صندلي ...................................................

نام و نام خانوادگي ..............................................

شمارۀ دانشجويي ......................................

رشتۀ .......................

مقطع ..................................................................

 

مبارزۀ علمي جوانان، در زنده كردن روح جستجو و كشف واقعيتهاست؛ و مبارزۀ عملي ايشان در بهترين صحنه‌هاي جهاد و شهادت شكل گرفته است.                امام خميني (ره)

 

دانشجوي گرامي، تنها به يكي از پرسشهاي زير پاسخ دهيد.

1.                در يك دامداري با نام «داميران»، سه شريك الف، ب و ج، با نسبت سهمهاي 50، 30 و 20، در مهرماه 1383 اقدام به خريد 256 رأس گوسفند كرده‌اند. شريك الف، همزمان 37 رأس گوسفند ديگر نيز براي دامداري ديگر خود با نام «گوشتيران» خريداري كرد. گوسفندان شركت داميران در فروردين ماه 1384 زاد و ولد كردند و 80 رأس گوسفند به سرمايۀ شركت ياد شده افزودند. محاسبه كنيد كه هر يك از سه شريك چه مقدار و در چه زمان/ زمانهايي بايد زكات بدهند.

2.                عبارت زير در بارۀ زكات فطره را كه از كتاب شرح لمعۀ شهيد ثاني برگرفته شده است نخست اعرابگذاري كنيد و سپس با مقايسۀ متن ياد شده ـ كه شرح بخشي از كتاب لمعه است ـ با متن درسي خودتان، حدس بزنيد كه در بارۀ چه مسئله‌اي گفت و گو مي‌كند:

{وتجب} الفطرة {على الكافر} كما يجب عليه زكاة المال، {ولا تصح منه حال كفره}، مع أنه لو أسلم بعد الهلال سقطت عنه وإن استحبت قبل الزوال، كما تسقط [الزكوة] المالية لو أسلم بعد وجوبها، وإنما تظهر الفائدة في عقابه على تركها لو مات كافرا كغيرها من العبادات.

براي شما عزيز، آرزوي باقي ماندن خاطره‌اي خوش از كلاس درس نيمسال طي شده، و به دست آوردن موفقيتهاي هر چه بيشتر در زندگي دارم.

 ارادتمند: مهروش

راهنمای پایگاه آخرین صفحات به روز شده