چگونه کتاب بخوانیم؟       

 

آنچه در زیر می آید، پلان دو جلسه سخنرانی من در دانشگاه آزاد اسلامی واحد آزادشهر، به دعوت انجمن فلسفۀ آن واحد است.

 

چگونه کتاب بخوانیم

جلسۀ اول سخنرانی دکتر فرهنگ مهروش در دانشگاه آزاد اسلامی ـ واحد آزادشهر

9/ 2/ 1387

 

    کلیات ................................................................................................... 20 دقیقه

1ـ1ـ     ضرورت بحث از مطالعه همچون یک مهارت محتاج یادگیری

1ـ1ـ1ـ       مثال

1ـ1ـ1ـ1ـ     آیا امکان ندارد کسی امروز به جلسۀ ما بیاید و تمام خاطراتی را که تعریف کردیم بشنود و در آنها گم شود؟

1ـ1ـ1ـ2ـ     آیا نمی‌شود کسی کل بحث امروز ما را بشنود و اصلا متوجه نشود که در بارۀ «روش صحیح مطالعه» است؟

1ـ1ـ1ـ3ـ     به همین ترتیب، قطعا امکان دارد کسی در بخشهایی از استدلالات و صحبتهای امروز ما، متوجه مراد اصلی نشود.

1ـ1ـ1ـ4ـ     و به همین ترتیب، امکان دارد فردی در مطالعۀ کتابی به مراد مؤلف پی نبرد.

1ـ2ـ     اهداف اصلی بحث امروز، پاسخ به این سؤالات است:

1ـ2ـ1ـ       چرا گاه وقتی کتاب می‌خوانیم درست متوجه مراد نویسنده نمی‌شویم؟

1ـ2ـ2ـ       چرا گاه کسی دیگر از همان کتاب نکته‌هایی می‌فهمد که ما نفهمیده‌ایم؟

1ـ3ـ     چند یادآوری

1ـ3ـ1ـ       این بحث برای کسانی نافع است که کم فهمیدن مطالب، ارضایشان نمی‌کند و اصولا اهل مطالعه شده‌اند.

1ـ3ـ2ـ       دیگران باید فهمهای اندک را هم قدر بدانند؛ و گرنه با درگیر کردن خود با مسایل فنی فهم کامل، ممکن است زده شوند.

1ـ3ـ3ـ       به هر حال، بحث امروز ما در بارۀ روش علمی و استاندارد درک کامل پیام یک کتاب است.

1ـ4ـ     روند بحث امروز: اول، در بارۀ شیوۀ درک جزئیات مطالب گفتگو می‌کنیم و سپس، در بارۀ روش درک پیام اصلی متن.

    مراحل مقدماتی مطالعه ....................................................................................... 30 دقیقه

2ـ1ـ     آشنایی کلی با کتاب

2ـ1ـ1ـ       پیدا کردن نسخه‌ای حد‌الامکان تصحیح شده و دقیق

2ـ1ـ2ـ       توجه به مشخصات نشر، نویسنده و مترجم، نوبت چاپ، تیراژ، نوشتۀ پشت جلد، طرح جلد، و دیگر ظواهر.

2ـ1ـ3ـ       مشخص کردن حجمی که قرار است هر وعده خوانده شود (و نه زمانی که قرار است صرف شود)

2ـ2ـ     آشنایی عمومی با مؤلف و اثر

2ـ2ـ1ـ       عصر او و شرایط و اقتضاهای سیاسی آن

2ـ2ـ2ـ       اندیشه‌ها و دغدغه‌های وی

2ـ2ـ3ـ       مکاتبی که بدانها تعلق خاطر داشته است و استادان وی در هر مکتب

2ـ2ـ4ـ       نگارش وی

2ـ2ـ4ـ1ـ     شیوۀ کلی وی

2ـ2ـ4ـ2ـ     شیوۀ وی در این کتاب و تفاوتها با مابقی آثار

2ـ2ـ4ـ3ـ     اصطلاحات خاص او که خود وضع کرده، یا متأثر از مکتبی خاص به کار می‌برد.

2ـ2ـ5ـ       مخالفان آرای وی و این که هر حرفی را در پاسخ به چه دیدگاهی از دیدگاههای رایج در عصر خود بیان می‌دارد.

2ـ3ـ     منابع: مقالات دائرةالمعارفی، مقدمۀ کتابهای تصحیح شده، مقالات علمی، تذکره‌نویسی‌ها

    پرسش و پاسخ با دانشجویان ............................................................................... 30 دقیقه

 

 

چگونه کتاب بخوانیم

جلسۀ دوم سخنرانی دکتر فرهنگ مهروش در دانشگاه آزاد اسلامی ـ واحد آزادشهر

22/ 2/ 1387

 

        یادآوری مباحث گذشته .............................................................................. 30 دقیقه

1ـ1ـ     کلیات

1ـ1ـ1ـ        اهداف اصلی بحث، پاسخ به این سؤالات:

1ـ1ـ1ـ1ـ     چرا گاه وقتی کتاب می‌خوانیم درست متوجه مراد نویسنده نمی‌شویم؟

1ـ1ـ1ـ2ـ     چرا گاه کسی دیگر از همان کتاب نکته‌هایی می‌فهمد که ما نفهمیده‌ایم؟

1ـ1ـ2ـ        روند بحث:

1ـ1ـ2ـ1ـ     قرار شد اول، در بارۀ مراحل مقدماتی مطالعه گفتگو کنیم.

1ـ1ـ2ـ2ـ     در مرحلۀ بعدی، در بارۀ شیوۀ درک جزئیات مطالب گفتگو می‌کنیم.

1ـ1ـ2ـ3ـ     سپس، در بارۀ روش درک پیام اصلی متن.

1ـ2ـ     مراحل مقدماتی مطالعه

1ـ2ـ1ـ        آشنایی کلی با کتاب، یافتن نسخه‌های معتبر از آن و توجه به ظواهر کتاب، چکیده، مقالات مروری، و...

1ـ2ـ2ـ        آشنایی عمومی با مؤلف و اثر

1ـ3ـ     شیوۀ درک جزئیات:

1ـ3ـ1ـ        در این باره گفتیم که مطالعه هرگز به معنای خواندن مستمر یک اثر بدون مراجعه به آثار دیگر نیست.

1ـ3ـ2ـ        در ضمن مطالعه فرد پیوسته باید به آثاری دیگر نیز مراجعه داشته باشد؛ وگرنه نمی‌تواند خیلی از گفته‌های مجمل متن را دریابد؛ مثلا:

1ـ3ـ2ـ1ـ     اشارۀ گذرای نویسنده به فرد یا واقعه‌ای تاریخی

1ـ3ـ2ـ2ـ     سال وفات فردی از افراد... که با نویسنده در سر و کار بوده، یا به هر دلیل در کتاب از او یاد شده است

1ـ3ـ2ـ3ـ     اصطلاحی تخصصی که با درک نکردن آن، درک بخشی از مطالب کتاب مشکل می‌شود

1ـ3ـ3ـ        به همین دلیل، باید خیلی از اوقات مطالعه را در کتابخانه و در مخزنی پر از انواع کتابهای مرجع به انجام رساند.

1ـ4ـ     منابع آشنایی مقدماتی:

1ـ4ـ1ـ        مقالات دائرةالمعارفی در بارۀ نویسنده، کتاب، نام شهر او، مکتب فکری او و...

1ـ4ـ2ـ        فرهنگ اعلام (مثل اعلام زرکلی، قسمت اعلام المنجد، قسمت اعلام فرهنگ معین، و...)

1ـ4ـ3ـ        مقالات علمی در بارۀ کتاب، نویسنده، سبک خاصی که نویسنده از پیروان آن به شمار می‌رود...

1ـ4ـ4ـ        مقدمۀ کتابهای تصحیح شده

1ـ4ـ5ـ        تذکره‌نویسی‌های کهن

1ـ4ـ6ـ        مقالات مروری (Book reviews)

1ـ4ـ7ـ        مشاوره با اهل فن و دانشمندان

1ـ4ـ8ـ        چکیدۀ کتابها

        فهم ساختار و پلان کتاب، برای درک هدف اصلی مؤلف ............................................. 40 دقیقه

2ـ1ـ     مقدمه:

2ـ1ـ1ـ        اهمیت درک پلان، یا همان فهم مطالب اصلی و ارتباط آنها در ذهن مؤلف (اسکلت بندی متن، یا طرح شبکه‌ای آن)

2ـ1ـ2ـ        هدف از درک پلان: این که مؤلف در این اثر، به دنبال حل چه مشکلی بوده، و چه دغدغه‌ای داشته است.

2ـ1ـ3ـ        روش کلی درک پلان: فهم تیترهای مطلب (نشانگر دغدغۀ مؤلف از طرح هر بحث خاص) و سپس، ارتباط میان تیترها (اسکلت مطلب).

2ـ2ـ     روش درک پلان در عمل

2ـ2ـ1ـ        پیش از مطالعه:

2ـ2ـ1ـ1ـ     توجه به پاراگرافها در متن (پاراگرافها کوچک‌ترین اجزای متن هستند)

2ـ2ـ1ـ2ـ     در صورت رعایت نشدن اصول نگارشی، پاراگراف بندی متن

2ـ2ـ1ـ3ـ     شماره‌گذاری پاراگرافها (با استفاده از مداد، یا در نسخۀ پاکنویس شده از کتاب)

2ـ2ـ2ـ        هنگام مطالعه:

2ـ2ـ2ـ1ـ     خواندن پاراگرافها و یادداشت برداشتن در حدود یک جمله از هر پاراگراف اصلی

2ـ2ـ2ـ2ـ     نوشتن رئوس موضوعات مطرح شده (تیترها) و شماره‌های مربوط به هر کدام در کتاب

2ـ2ـ2ـ3ـ     توجه به میزان اختصاص حجم به هر تیتر در کل متن (بویژه اگر مؤلف قصد داشته باشد حرف اصلی خود را پنهان کند)

2ـ2ـ3ـ        پس از مطالعه:

2ـ2ـ3ـ1ـ     تقسیم بندی تیترها به اصلی و فرعی، و مشخص کردن رابطۀ آنها با یکدیگر و میزان حجم اختصاصی به هر یک در کل متن.

2ـ2ـ3ـ2ـ     استخراج اصلی‌ترین سؤالات/ دغدغه‌های نویسنده از خلال تیترهای اصلی، چینش آنها و کمیت حجم اختصاصی به هر یک

2ـ2ـ3ـ3ـ     تهیۀ پلان کتاب بر پایۀ تلاش نویسنده در تبلیغ ایدۀ خود و تلاش برای کشف ارتباط میان آن تیترها در ذهن مؤلف

2ـ3ـ     ابهامها:

2ـ3ـ1ـ        چرا از فهرست مطالب خود کتاب که سیر منطقی مطالب را همان گونه که مؤلف خواسته، آورده است، کمک نمی‌گیریم؟

2ـ3ـ1ـ1ـ     لزوما فهرست مطالب کتاب، بر پایۀ پلان واقعی آن طراحی نشده، و تیترهای اصلی، یا گاه کل پلان پنهان گردیده است.

2ـ3ـ1ـ1ـ1ـ     گاه نویسنده عمدا هدف خود را پنهان کرده است.

2ـ3ـ1ـ1ـ2ـ     گاه با اهدافی سیاسی، تجاری، آموزشی، استعماری و...، پلان اصلی پنهان می‌شود، یا از تعابیری غیر دقیق برای تیترگذاری بهره می‌جویند.

2ـ3ـ1ـ2ـ     گاه برخی کتب تاریخی دچار دگرگونی و جابجایی شده اند و پلان واقعی از دست رفته است.

2ـ3ـ1ـ3ـ     برخی مؤلفان خود ذهن نامنسجم دارند و هر چیز را در جای درست خود نیاورده‌اند.

2ـ3ـ2ـ        پرسش:

2ـ3ـ2ـ1ـ     اگر به نظرمان رسید «مؤلف در کتاب تعداد زیادی سؤال و دغدغه داشته و به هر کدام حجمی اختصاص داده است» چه؟

2ـ3ـ2ـ2ـ     در این صورت باید اعتراف کنیم که مراد مؤلف را در نیافته‌ایم.

2ـ3ـ3ـ        اصل کلی:

2ـ3ـ3ـ1ـ     هر مؤلف در هر کتاب، حد اکثر اثبات دو سه نکته را طالب است.

2ـ3ـ3ـ2ـ     اگر نکات بیشتری از یک مطالعه برای ما فهم شد، قطعا کتاب را درست نفهمیده‌ایم.

     پاسخ به پرسشهای دانشجویان ................................................................................. 30 دقیقه

 

مآخذ بحث:

- Adler, Mortimer J., How to Read a Book, Simon and Schuster, New York, 1967;

- www.fmehrvash.com (لینک «نگارش یک پاراگراف»)

 

 

راهنمای پایگاه آخرین صفحات به روز شده